Anadolu’da başlayan kurtuluş hareketinin yayın organı olan “İrade-iMilliye” Mustafa Kemal’in çalışmaları sonucunda Sivas’ta çıkmıştı.Sivas Valisi Elhaç Ahmet İzzet Paşa tarafından 1878 yılında tesisedilen vilayet matbaası1 milli mücadele döneminin ilk gazetesi olanİrade-i Milliye’nin basım yeri oluyordu. Basının önemini çok iyi bilenMustafa Kemal, henüz Sivas Kongresi’nin toplandığı ilk günkü oturumdabu konuyu ele almıştı. İsmail Hami Bey “... efendim, bendeniz hemyakında neşredilecek gazetemizde (İrade-i Milliye) meşgul olacağım...”2diyordu. Bu konu, diğer günler araya önemli konuların girmesi üzerineböylece kapanmıştı. Nihayet 11 Eylül’de Rauf Bey, “propaganda için birgazete çıkarılacaktı. Arkadaşlarımızdan bir heyet bazı evrakımızınneşri ve yazılar yazılmasıyla meşgul olmalıdır, kongre dağıldıktansonra herkes hususi işleriyle meşgul olur, bunu şimdidenhalletmelidir”3 diyordu.
Mustafa Kemal’de 11 Eylül’de Sivas Kongresi sona ererken bu önemlisilahtan mahrum olunduğunu görüyordu. Kongre azalarından Sivas’ınemektar muallimi Rasim Bey’e başvurarak:
“— Bir gazete çıkaracağım. Mesul müdürlüğünü üzerine alacak itimada şayan biri lâzım.”4
Rasim Bey de, derhal araştırmaya başlayarak, öğrencilerinden yirmi ikiyaşındaki Selahattin Bey’i bulmuş, güvendiği bu gence teklifiniyapmıştı. Selahattin Bey o günleri şöyle anlatmaktadır: “Atatürk,kendisiyle teması olan zevata Sivas’ta bir gazete çıkarmak kararındaolduklarını ve bunun içinde bir münasib kimsenin kendisinetanıtılmasını emretmişler... Hemşehrilerim bu zata beni münasib görerekarzettiler ve Sivas Kongresi’nin naşiri efkarı olmak üzere birgazetenin çıkarılması ve imtiyazının adıma alınmasını Büyük Ata banaemrettiler... Derhal mahalli hükümete müracaat ettim. İhtidamızıtahkikat bahanesiyle geciktiriyorlardı... Nihayet Anadolu ve RumeliMüdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin beyannamesinin muamelesi ikmal edilirkenbir yandan da bizim imtiyazımızı verdiler.
Gazetenin ebadı 30X50 santimetre genişliğinde dört sayfadan ibaretti.Başlığı da, elde mevcut harflerin en büyüğü ile dizilmişti...”5
Bir klişe yaptırmak mümkün olmadığından 36 punto nesih harflerle“İrade-i Milliye” adı dizilmişti. Gazetenin şekil ve sütunlarınındurumu sermürettip Mahmut Efendi tarafından yapılıyordu.6 Sivas Vilayetmatbaasında bulunan baskı makinası meşrutiyet döneminde getirilmişti.Anadolu’daki pek çok köhne makina gibi bu da kolla çevriliyordu.Matbaada bu köhne makina yanında iki kasa harf ve iki mürettib vardı.Vilayet matbaa müdürü Abdülkadir yanında, baş mürettip Mahmut ve ikincimürettip Nadir Efendi’lerden oluşan üç kişinin çalışması sonucu koldönmüş ilk nüsha çıkmıştı. “... Mustafa Kemal’in yaveri Ruhi Bey, dahamürekkebi yaş gazeteyi alarak, koridorun hemen ötesindeki bir odayagirmişti. Vilayet matbaasının bulunduğu binanın sağı mürettiphane,makine dairesi, solu da, idarehane idi. Başka yer bulunamamış; SivasMüdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin merkezi bu idarehanenin bir odasınayerleşmişti... Mustafa Kemal de, sık sık buraya gelirdi. İrade-iMilliye’nin ilk nüshasına şöyle bir göz gezdirdiğinde canı dasıkılmamış değildi. Bir prensip kararı vardı: Gazetede imzalı yazı yok.Buna rağmen verdiği direktifle yazılmış yazının altında koca bir imzaduruyordu: İsmail Hami.”7
“Harekât-ı Milliye’nin Esbabı” adlı yazıyı Mustafa Kemal’den aldığıdirektif üzerine yazan, İstanbul delegesi olarak kongreye katılan veaynı zamanda bir gazeteci olan İsmail Hami idi. 14 Eylül 1919 da dörtsayfa halinde çıkan İrade-i Milliye gazetesinin bu ilk sayıda buyazıdan başka, kongre haberleri, Mustafa Kemal Paşa’nın kongreyi açışnutku, kongrenin Padişah’a çektiği tel, millete hitab eden beyanname,Mustafa Kemal’in Mayıs ayında Havza’dan Padişah’a yolladığı telgraf vepek çok önemli yazı yer alıyordu.
Gazete, ilk zamanlarda baskı bakımından pek çok sıkıntıya uğramıştı.Bunlar malzeme olduğu kadar, özellikle iki çalışanı olan Mahmut veNadir Efendi’lerin korkutulmasıydı. “... bu iki çalışkan mürettibi bazıfesatçılar ve bozguncular korkutmuşlar... demişler ki :
— Padişah’a isyan mahiyetinde yazılar ile dolu olan İrade-i Milliyegazetesini çıkaranlarla beraber mürettipleri de ipe çekecekler...”
Bunun üzerine elleri işten soğuyan bu mürettipleri, müdür Abdülkadir veSelahattin, aydınlatarak durumun böyle olmadığını ve “... tuttuğumuz vetakip ettiğimiz bu yoldan başka vatanın kurtuluş yolu yoktur. Eğervatan kurtulmazsa ne matbaa kalır, ne mürettip... Sizler millet yolundabirer kahraman işçilersiniz. Kahramanlar ne menfaat ve ne de korkubilmezler...”8 diyerek çalışmalarını temin etmişlerdi. Eğer bu ikimürettip işten çekilseydiler, İrade-i Milliye gazetesinin neşriyatıuzun süre aksayacaktı.
İlk devrede bin kadar nüsha çıkarılan İrade-i Milliye gazetesine yurdunher tarafından telgraf ve mektuplarla abone talebleri ve tebriklergeldi. Bunun üzerine baskı sayısı gittikçe arttırıldı. Birinci veikinci nüshalarda sürüm tahmin edilemiyeceği için ve bir de bir vilayetmatbaasında hayli fazla basılması mübalağalı göründüğü için azbasılmıştı. Yapılan müracaatlar bunun yetmediğini gösterdiği gibi, günügeçmiş nüshaları yirmi değil, ikiyüz kuruşa dahi arayanlar vardı.Özellikle İstanbul’dan çok isteniyordu. 9
Çıkan nüshaların önemli bir kısmı propaganda için her tarafa, Müdafaa-iHukuk Cemiyet’lerine, belediyelere, diğer cemiyet ve halk birliklerinegönderiliyordu. İşgal altındaki yerlerde uygulanan sansür, gazeteninburalara gitmesini engellediği için nafia başmühendisliği, maarif veziraat ve evkaf müdürlükleri gibi resmi damgalı zarflar içine koyarakyollama yolu benimsendi. Çünkü, İstanbul telgrafhanesi almış olduğuemir üzerine Sivas Kongresi’nin şehir postahanesinden yollamayaçalıştığı telgrafları dahi kabul etmiyordu. Onun için şüphe çekmeyecekbir yol düşünülmüş ve bu yol bulunarak vilayetin Nafia, Ziraat veBaytar dairelerinin mühürlü zarfları içinde Anadolu ihtilalinin lideriMustafa Kemal Paşa’nın gazetesi istenilen yere gönderilebilmişti.
O günlerde Sivas Ziraat Çiftlik Mektebi Müdürü olan Süleyman Fahri:“bir gün Heyet-i Temsiliye, bir tamimle İstanbul’la resmi muhaberesiolan dairelerden ellişer adet başlıklı resmî zarf istedi. Ben de,“Sivas Ziraat Çiftlik Mektebi” başlıklı zarflardan elli tane verdim.Bunların ne olacağını bilmiyordum. Fakat günün birinde İstanbul’daki“Halkalı Ziraat Mektebi Âlisi” müdürü Nazım Bey’den bir mektup aldım.Kendisine gönderdiğim İrade-i Milliye gazetesine teşekkür ediyordu. Ozaman bu zarflar ile İstanbul’a İrade-i Milliye gazetesiningönderildiğini anladım.”10
Bu gazetenin bir nüshasını ele geçiren İngiliz’ler Bâb-ı Âli’ye gelerekprotesto vermişlerdi. Üstelik kendilerinin Merzifon ve Samsun’uboşaltmalarından sonra Sivas halkının “Kahrolsun İşgal.” diyebağırdığını ve bunu İrade-i Milliye gazetesinin dahi yazdığınıbelirtmişlerdi. Dahiliye Nazın Damat Şefik Paşada, Sivas Valisi’negönderdiği telgrafta “Kahrolsun işgal.” diye bağırıldığını, bugazetenin yazmasından şikayet ediyor, bu gibi neşriyatın önlenmesiniistiyordu.
Osmanlı devletinin malı ve onun kontrolü altında bulunan, bulunmasıgereken Sivas Vilayet matbaası bunları dinlemeyerek çalışmalarına devamediyor, altmışlık mürettip Nadir Efendi kendisine verilen yazılandiziyordu. Yine böyle bir gün tezgah üzerinde duran kağıda iyiceeğilmiş, okumuş, bir daha okumuştu:
“— Allah, Allah. Bakalım. Yanlış mı, nedir?” Hemen matbaa müdürü Abdülkadir Bey’i bularak,
“— Baksana şuraya.. “Hain Ferit” mi diyor? Bu, bizim sadrazam Damat Ferit Paşa olmaya?”
“— Evet. Sadrazam Damat Ferit için söylüyor.”
Osmanlı devletinin bir vilayetinde, hem de Vilayet matbaasında Sadrazamiçin “haindir” diyen bir yazı nasıl dizilirdi? Bunu dizenin başınaneler gelmezdi? İhtiyar mürettibin aklı bir türlü bunu almıyordu.Matbaanın genç müdürü onu iknaya çalışmıştı:
“— Bunu Mustafa Kemal Paşa yazdırmış, sen korkma, dizmeye bak.” NadirEfendi yine de elleri titreyerek yazıyı dizip tamamlayabilmişti.12
İrade-i Milliye, Heyet-i Temsiliye’nin Sivas’ta bulunduğu müddetzarfında 19 sayı kadar çıktı. Bunlarda Ulusal Bağımsızlık Savaşı ileilgili bilgiler, Mustafa Kemal Paşa’nın bildirileri, Heyet-iTemsiliye’nin kararları ve çeşitli yazılar yer alıyordu. İrade-iMilliye’nin ne olduğu, niçin bağımsızlık savaşına girişildiği, neleryapıldığı, memleketin neden bu duruma düştüğü, şu andaki durum,kamuoyuna bu gazete vasıtası ile duyurulmaktaydı.
Mustafa Kemal, Heyet-i Temsiliye ile birlikte İrade-i Milliye’yi deAnkara’ya götürmek istemişti. Fakat Sivas ileri gelenleri “İrade-iMilliye Sivas’ta intişara başlamakla bu memlekete tarihî bir şerefvermiştir, biz bu yüksek şerefi memleketde ebedileştirmek istiyoruz.Gazetenizi bize bağışlayınız. Aynı maksad uğrunda bu ışığı burada devamettirelim”13 dediler. Mustafa Kemal de, bu isteğe uyarak gazeteyiSivas’ta bıraktı.
Önceleri haftada bir defa çıkan gazete sonraları haftada iki ve dahasonra da günlük olarak çıkmaya başladı. Fakat, Mustafa Kemal’inAnkara’ya hareketinden sonra gazete Mustafa Kemal’in kontrolünden deuzak kaldığı için bazı istek ve yakınmalara neden oldu. İrade-i Milliyehakkındaki yakınmalar kısa sürede Mustafa Kemal’e iletilmişti. NitekimNiğde’deki II. Fırka Komutanı Mümtaz Bey, 30 Ocak 1920’de Mustafa KemalPaşa’ya çektiği şifre telde, Sivas’ta yayınlamakta olan İrade-i Milliyegazetesi adına abone olan kişilerin, abone bedeli olan ikibinaltmışkuruşu 8 Aralık 1919 da Sivas’taki İrade-i Milliye Gazetesi Müdürlüğünegönderildiğini, ama bu gazetenin kendilerine yollanmadığını, artık bugazete yönetimine itimadı olmadığını, bu yüzden de abone kaydınınbaşarılı olamıyacağını belirtmekteydi. Mustafa Kemal Paşa, SivasHeyet-i Merkeziyesine 15 Ocak 1920 de yazdığı bir yazıda İrade-iMilliye Gazetesinin abonelere sürekli gönderilmesi gerektiğinihatırlatmıştı. Mustafa Kemal Ankara’da olmasına rağmen, bu yakınmalarlayakından ilgilenmiş Ulusal Bağımsızlık Savaşı’nın önemli yayınorganlarından biri olan İrade-i Milliye’nin her yere ulaşmasınısağlamak amacıyla gerekli girişimlerde bulunmuştu.14
İrade-i Milliye Gazetesi 1922 yılı sonuna kadar üç yıl Sivas’ta çıkmayadevam etti. Yalnız bölücülüğe kayan ve aynı zamanda şahsi çekişmeleregiden guruplardan birinin aleti oldu. Ankara’da “Hakimiyet-i Milliye”çıkmaya başlayınca da her geçen gün daha da söndü. İstiklalmahkemesince mahkum edilen Halis Turgut’un, müdür-ü mesul olduğudönemde iki defa kapatıldı. 1921 yılının Şubat başındaki kapanışı ikibuçuk ay devam etti. “... nihayet vilayet matbaasında gazeteninbasılması imkanı olmadı ve yeni bir matbaa açmağa da malî kudretimmüsait olmayınca gazeteyi kapadım. Sonraları memuriyetle taşrada ikenmatbaanın içindeki mevcut nüshalarla birlikte yandığını esefleöğrendim.”15
İrade-i Milliye’nin kapanması ile diğer bir gurubun sözcülüğünü yapmaküzere Gaye-i Milliye gazetesi, 2 Mart 1921 de çıkmaya başladı. MilliMücadele’nin en buhranlı günlerinde Sivas halkı ikiye ayrılmış ve bugazetelerde bu ikiliği körükleyici neşriyat yapıyorlardı. HalisTurgut’un idaresi altında olan İrade-i Milliye özellikle BüyükTaarruz’dan altı ay önce bölücü faaliyetlerini şiddetlendirmiş, 1922ilkbaharındaki belediye seçimlerinde şahsi kavgalara daha dabağlanmıştı. Son nüshasının ne zaman çıktığı ve kapandığıbilinmemektedir. 1922’nin Mart ayında son nüshasının çıktığı tahminolunuyor.16 Bugün Ankara’da Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü’nde 1-42sayılar, ayrıca Başbakanlık Basın Yayın Genel Müdürlüğü kitaplığında da1-42 sayılar bulunmaktadır.17 Sivas İl Kültür Müdürlüğü de, bugazetelerin günümüz Türkçesine çevrilmesi ve bilim dünyasınakazandırılması konusunda uğraş vermektedir.
1 “1973 Sivas İl Yıllığı”, Önder Matbaa, Ankara, 173, ss. 197-198,2 Uluğ İğdemir, “Sivas Kongresi Tutanakları” Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1969, s. 1.3 İğdemir, a.g.e., s. 2.4 Ömer Sami Coşar, “Milli Mücadele Basını”, Gazeteciler Cemiyeti Yayını, No 5 (tarihsiz), s. 113.5 Selahattin Ulusalerk, “Ulus, 14.9.1941”, s. 5.6 Abdülkadir Sansözen, “Ulus, 14.9.1941”, s. 5.7 Coşar, a.g.e., s. 114.8 Ulusalerk, a.g.e., s. 5.9 Sansözen, a.g.e., s. 510 Mahmut Goloğlu, “Sivas Kongresi”, Başnur Matbaası, Ankara, 1969, s. 254.11 Coşar, a.g.e., s. 115-118.12 Coşar, a.g.e., s. 112-113.13 Sansözen, a.g.e., s. 5.14 Yücel Özkaya, “Milli Mücadele Başlangıcında Basınve Mustafa Kemal Paşa’nın Basınla İlişkileri”, Atatürk AraştırmaMerkezi Dergisi, cilt 1, sayı 1, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara1984, ss. 903-904; Yücel Özkaya, “Milli Mücadele’de Atatürk ve Basın”,(1919-1921) Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1989, ss. 60-61.15 Ulusalerk, a.g.e., s. 5.16 Coşar, a.g.e., s. 118 - Enver Behnan Şapolyo,“Türk Gazetecilik Tarihi ve Her Yönü ile Basın”, Güven Matbaası,Ankara, 1969, s. 192. Halis Turgut daha sonra İzmir Suikasti nedeniyleidam edilmiştir.17 İzzet Öztoprak, “Kurtuluş Savaşında Türk Basını”, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları No 230, Ankara, 1981, s. 385kaynak
