Yelkenli

Fulton 23 Şubat 1815'te öldü. Onu büyük bir sevince kavuşturduğu şehringöbeğine, Manhattan'daki mezarlığa törenle gömdüler, ihtiyarClermont'un bol bol torunları olmuştu. A.B.D.'nin büyük göllerinde vebaşlıca ırmaklarında yüzlerce buharlı gemi dolaşmaktaydı. Avrupa bugelişmeyi ibretle seyrediyordu. Amerika'yı izlemekte gecikmedi: İlkdüzenli vapur seferi 1818'de, İngiltere-İrlanda arasında başladı.Kesinlikle bilinmiyor ama, halk bu yeniliğe kaygı ve duraksamalı birdönemden sonra alışabilmiş olmalı. Çünkü bu topraklarda göl ya da ırmaksöz konusu değildi. Kapalı da olsa bir deniz yolculuğuydu bu ve denizinşakası olmazdı

Gerçekten, buharlı gemiyle yolculuk konusunda kaygılar büsbütüngiderilmiş değildi. Makinelere olan güvensizlikten ötürü araçlarınancak göllerde ya da iç denizlerde işletilebileceğine inanılıyordu.Kaldı ki yanar maddeler (A.B.D.' de odun, İngiltere'de kömür) öyle çokyer tutuyordu ki, şilep olarak kullanılması verimli olamazdı.'(1900'lerde bu gemiler saatte beygirgücü başına 750 gr. kömüryakıyorlardı; 1830'dakiler ise 6 kilo.)'

Atlas okyanusunu geçmeyi deneyen ve başaran ilk buharlı gemi. Amerikanyapısı "Savannah" oldu (1819). Yelkenleri de vardı ve ancak onlarınyardımıyla Liverpool'a varabildi. Buharlı gemiler yelkenleri uzun zamanatamadılar. Gariptir; hızlarını makinelerinden çok yelkenleriningelişmişliğine borçluydular. Sözgelişi, Fransız buharlısı "Sphinx"(1829), 160 beygirlik bir makineye sahip olduğu halde 13 km.'lik hızımakinesinden çok yelkenlerine bağlıydı.

Buhara karşı sürdürülen çekingenlik 1838'de İngiliz buharlısı �GreatWestern�in, Bristol-New York arasında düzenli seferlere başladığı gündaha belirli şekilde ortaya çıktı. Great Western, 1.775 tonluk ve 111yolcu alabilecek büyüklükte güzel bir tekne olmakla birlikte, sadece 7yolcuyla yola çıktı.

Şunu da hemen kaydedelim güçlü bir rakip görününce yelkenli kendinitoparlamak ve miskince yerinde saymalarından vazgeçmek zorunluluğunuduymuştu. Yenilerin XIV. Louis zamanının gösterişli yelkenlileriyleortak bir yönü yoktu. Ön ve arkasında köşkleri bulunmadığı gibi, yaldızboyalarla süslü tahta oymalara da sahip değildi. Teknisyenler estetikkaygıları büsbütün bir yana atmışlar, D. Bernoulli ve Euler'inçalışmalarına dayanarak gemiye gelişmiş bir hidrodinamik şekil veriprüzgârın güç ve yönüne karşı gereğince donatmaktan başka bir şeydüşünmemişlerdi.

XIX. yüzyılın başlarında Çin, Hindistan ve Amerika ile ticaretin birdenhızlanması, işlerin gidişine değişik bir yön verdi. Afyon, çay, altınve buna benzer değerli ticaret mallarının, denizleri dolduran savaşgemileri yüzünden gideceği yere hızla taşınması, yani onlardankaçırılması gerekiyordu. Böyle bir ihtiyaç baş gösterince Amerikalımühendisler hiç bir dönemde benzeri görülmemiş güzellikte büyük vehızlı yelken gemileri inşa ettiler. Bunlar boyları enlerinin 6-8 katıolan 6.5 m. yükseklikte, üç ya da beş yelken taşıyan dev gemilerdi.Great Republic (1853) 99 m. olup 5.800 metre karelik yelkenleriylesaatte 28 km. gidiyordu. Lightning (1855), saatte 34 km. yapıyordu.Buharlı gemiler bu hızı ancak 1885'te Etruria transatlantiği sayesindeaşabildiler 1849'daysa Hong-Kong'dan Londra'ya çayı, Avustralya�dantahılları ve Şili'den gübreleri, Avrupa'ya bu yelken gemileritaşıyordu.

Armatörlerin cömertliğiyle kırbaçlanan deniz kurtlarının yönetimindekibu mükemmel araçların karşısında buharlıların durumu güçsüzgörünüyordu. Ama onlarında gittikçe gelişmekte, büyük tonajlara ve hızauygun oldukları anlaşılmaktaydı. Buna karşılık yelkenlilermükemmelliklerinin doruğuna varmışlardı ve oradan öteye gitmeleriimkânsızdı.

Yüzyılın ortalarına doğru gerçekleştirilen yeni bir gelişmeden her ikirakip de yararlandılar, ikisi de madenle inşa edilmeye başlandı.1838'in Great Western'i tahtadandı. Birkaç yıl sonra meydana getirilenGreat Britain ve 1857'de çağın en büyük gemisi, ünlü Great Easterndemirden yapıldı. Bu gemi bugün bile muazzam bir tekne olarak kabuledilecek boydaydı. 19.000 ton geliyor, 4.000 yolcu ve 6.000 ton yüktaşıyordu. Boyu 211 metreydi. Beş bacası ve altı yelken direği vardı.Çarklarının çapıysa 17 m. olup her biri 185 ton geliyordu. Makine veyelkenlerinin yardımıyla saatte 24 km. hızla gitmekteydi. Bumükemmellik yine de armatörlerini iflâstan kurtaramadı. Çünkü araççağına göre çok ileriydi. Her seferinde 4.000 yolcu bulması imkânsızdı.Taşıdığı yüke gelince yelkenliler hem onun kadar hızlı hem de dahaucuzdular.

Sözün kısası, 1850 yıllarında yelkenlilerin toplam tonajı 10.000.000ton olduğu halde buharlınınki 750.000'di. Yani yüzde 40'a karşı yüzde 3oran, 1870'te yüzde 16'ya karşı 3'e, 1885'teyse 1'e karşı Ve düştü.Rekabet uzun sürmüş ve yelkenlinin gözden düşüşü ancak 1870'ten sonraolmuştu. Bunun nedeni de yeni bir elemanın Watt makinesinin lehine işekarışmış olmasıydı: Pervane icat edilmişti.