Urartular: Aşiretten Krallığa

Urartular: Aşiretten Krallığa

Günümüze dek ortaya çıkarılan yaklaşık 600 çivi yazılı yazıt, Urartu uygarlığının sırlarını anlatıyor.

Hormuzd Rassam, 1880 yılının sıcak bir Temmuzgünü Van'a ayak bastı. Hiç vakit kaybetmeden bir ata atladı ve kaleeteğinde yayılan eski şehre birkaç kilometre uzaklıktaki Toprakkalekayalıklarına tırmandı. Amerikalı misyoner Dr. D. Raynolds ve Van'da odönem İngiltere'nin konsolos yardımcılığı görevini yürüten TopçuYüzbaşı E. Clayton'ın, İstanbul'dan alınan fermanla onun adınayürüttüğü kazıların ilk sonuçlarını görmek içinsabırsızlanıyordu.Tepeye yaklaştıkça, birkaç yıl önce sir HenryLayard'ın İstanbul'da, antikacı Sedrak Devgantz'dan aldığı altınkaplamalı tunç heykelcikler ve Müze-i Hümayun'ca satın alınmış, Vankaynaklı olduğu söylenen, insan başlı, kuş gövdeli tunç kazankulplarını düşünerek atını mahmuzladı.

Musullu mütevazı bir Keldani aileden gelen bu Osmanlı Assurbilimci1840'lardan beri Layard'ın yanında bilgili ve sadık bir arkeolog olarakyetişmiş ve eğitimini Magdalen Kolej'de tamamlamıştı.

1850'de Layard'la yaptığı ilk gezide Valilik mimarbaşısı Nikoğos'unrehberliğinde dolaştığı Van Kalesi kayalıkları onu çok etkilemişti. Ozamanlar Assur kraliçesi Semiramis'in ( Ş ammuramat) yaptırdığı sanılankale, kayalara oyulmuş uzun çivi yazıları ve görkemli mezar odalarıylaadeta gönüllerinde taht kurmuştu.

Ancak bu düşüncelerle heyecanla tırmandığı kazı alanını gördüğündeyaşadığı, tam anlamıyla bir düş kırıklığıydı. Defineciler tepeyi delikdeşik etmişti. O ana kadar ele geçen buluntular ise ağırlığ ı "200pound"u (yakla şık 80 kg.) geçmeyen kırık ve paslı kap kacak parçasıydı.

Assur başkentlerinde görmeye alıştığı uzun taş kabartma sıralarından veçivi yazılı tabletlerden hiç iz yoktu. Bu eserlerle İngiltere'yedönemezdi. Hocası Layard ve sponsor kurum British Museum'u hoşnutedecek "parçalar" bulmak üzere son bir gayretle çalışmaya girişti.Amacına ulaşması çok zaman almadı...

Modern arkeoloji teknikleriyle hiç bağdaşmayan yöntemlerle, derinkuyular açarak yürüttüğü kazılarda tunç kalkanlar, tunç boğa başlarıile bir tapınak ortaya çıkardı ve bir ay sonra Van'dan ayrıldı. Assurİmparatorluğu'nun göz alıcı kültürel mirasının peşinde koşan bu biliminsanları, Urartu'nun henüz tam anlamıyla farkına varamamıştı.

Urartu'nun yeniden tüm ihtişamıyla hatırlanması için bilim dünyası 70yıl beklemek zorunda kaldı. Hormuzd Rassam'dan 70 yıl sonra Van Gölühavzasını bisiklet sırtında gezen İngiliz arkeolog Charles A. Burney,Urartu adını pek çok yönüyle aydınlattı. Onun araştırmaları sayesinde,insanlık unutulmuş bir uygarlığı ana hatlarıyla tanımaya başlamıştı.

Bugüne geldiğimizde ise, Rassam'ın çok sayıda eseri ortaya çıkardığıToprakkale'de Urartu'dan geriye pek az şey kalmış durumda. 19. yüzyılınsonu ve 20. yüzyılın başında İngiliz, Alman ve Ruslar tarafındanyapılan ilk kazılardan sonra taş taş üstünde kalmayacak şekildeyağmalanan; Urartu hükümdarı II. Rusa'nın (İÖ 7. yüzyılın ikinciyarısı) kendi adını verdiği kutsal kentinde (Toprakkale), kayalaraoyulmuş temel izleri ve bir su sarnıcı dışında artık hiç eser yok.

İÖ 9. yüzyıl ortalarından İÖ 7. yüzyıl ortalarına kadar biçimlenipgelişen Urartu uygarlığının keşfinde başrol oynayan bu kentte bulunanve dünya müzelerinin vitrinlerini süsleyen şaheserler ise Urartu'nunadını ölümsüzleştiriyor.

Peki, kimdi bu Urartular? Doğu Anadolu'nun bu eski sakinleri,aşiretlerden böyle güçlü bir devlet sistemini nasıl yaratabilmişlerdi?Bu soruların yanıtı, bugüne kadar bulunmuş, sayıları 600'ü bulan çiviyazılı yazıtta gizli. Bu yazıtlardaki resmi tarihin yanı sıra günışığına çıkarılan kalıntılar Urartu uygarlığına ait sırları birer birerortaya döküyor.

Ama yazıtlarda kendisini "evrenin kralı", "krallar kralı" gibi abartılıunvanlarla tanımlayan gururlu hükümdarlara ne denli güvenilebilir?Yenilgi ve başarısızlıklarından asla söz etmeyen bir hükümdarın verdiğibilgiler ne dereceye kadar doğru olabilir?

Doğruluğuna emin olduğumuz şeylerden biri, yazıtlarında kendileriniBiainili olarak andıkları ve Bian adının, Vian-Buan-Van değişimiylegünümüze değin ulaşmış olması. Güneydeki Mezopotamya halkları iseonlara daha çok Uruatru, Urartu ya da Uraştu demeyi tercih etmişti.

Urartu adını ilk kez İÖ 13. yüzyılda Assurlular kullanmıştı. Onlaragöre, bu dağlık bölge Uruatri(u) ve Nairi denen iki büyük ülkeyeayrılıyordu ve çok sayıda aşiret arasında paylaşılmıştı.

Doğal bir kale görünümündeki Doğu Anadolu yüksek yaylasının engebelerlebirbirinden ayrılan irili ufaklı vadilerini mesken tutan bu eskiaşiretler, daha çok küçükbaş hayvan besiciliği yapıyorlardı.

İÖ 9. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, Van Gölü havzasında giderek güçlenen bir krallığın ayak sesleri duyulmaya başladı.

Yakın Doğu'nun eski güç dengelerinden Hitit ve Mitanni imparatorluklarıtarih sahnesinden çekilirken, onların yerini yeni aktörler almayabaşlamıştı.

O dönemde Mezopotamya'da parlayan Sami kökenli Assurlularınbelgelerinde, Urartulu Aramu'dan (Arame) ve ordularından söz ediliyor.Bu belgelerde adı Aramice'ye benzeyen Aramu'nun, Doğu Anadolu'nun yerliaşiretlerini denetim altına almaya başlayan ilk Urartu hükümdarı olduğukaydediliyor.

           Ayanis

Van havzasındaki Ayanis'te her yıl yapılan kazılarda Urartu'nun karanlıkta kalan yönleri gün ışığına çıkarılıyor.

           2475 Taş

           Vanyakınlarındaki Kalecik'te büyük bir özen ve geometri ile dikilmiş 2475taş, yöresel kireç taşından yapılmış. Boyları 130-80 santimetrearasında değişen bu taşların sırrı henüz çözülemedi ama Urartular'ıngözünde büyük önem taşıyor olmalıydı.

          Haldi Tapınağı

           Ayanis'teki Haldi Tapınağı'na 210 cm uzunluğundaki bir koridorlageçiliyor. Tabanı su mermeri levhalarla kaplı koridorun yan duvarlarıve cephesinde kral II.Rusa'nın başarılarını anlatan bir yazıt yeralıyor.

           3 Ayaklı tunç şamdan

1960 yılı baharında Ağrı-Patnos yakınındakiAznavurtepe'de (Kottepe) kaçak kazı yapan defineciler, eni ve boyu 5metreyi aşmayan, duvarları resimlerle süslü bir oda ortaya çıkardılar.Odanın tabanında 1,80 metre boyunda üç ayaklı tunç bir şamdan ya dabuhurdanlık yatıyordu; boğa tırnağı biçimli üç ayağı, 9,7 santimetreboyunda, kükreyen aslan heykelcikleriyle süslüydü. Gövdesine Urartuçivi yazısı ile kazınmış olan yazıtta Urartu kralı Minua'nın, efendisiTanrı Haldi'ye adak olarak sunduğu yazılıydı. Defineciler bu değerlieseri apar topar yurtdışına kaçırdılar; yalnızca aslanheykelciklerinden biri jandarmanın eline geçti. Parçalanan bu eserbugün Kudüs'te İsrail Müzesi'nde, üç ayak üzerindeki küçük aslanlardanbiri de Van Müzesi'nde sergileniyor.

           Kırık Çömlek

Ayanis kazısında ortaya çıkarılan bu kırık çömlek ağzının, yıkanıp temizlendikten sonra kompas yardımıyla deseni çiziliyor.

           Tanrı İrmuşini Tapınağı

           Çavuştepe'de Aşağı Kale'de Tanrı İrmuşini adına yapılmış tapınağınkapısındaki çivi yazılı Urartuca kitabe, sert bazalta oyulmuş ve yüzeyiözenle zımparalanmış.

           Aslan başı bilezikler

           Tunç bir halkanın uçlarındakialtın kaplama aslan başı şeklindeki bu bileziği Urartu soyluları vebürokratları kullanıyordu. Urartu kuyumculuğunun şaheserlerinden olan8,8 santimetre çapındaki eser Van Müzesi'nde sergileniyor.