Sel

[boxcigar]

Sel ister büyük nehirlerin kıyısına yerleşmiş, ister dağ yamaçlarındayaşıyor olsun, isterse çöllerde bulunsun her yerdeki insanlarınrastlayabileceği türde bir doğa olayıdır. Yerleşilen yerlerdekiçeşitlilik, görülme sıklığını değiştirmesine rağmen özellikle selolayını dikkate almadan kurulan altyapılar bu doğa olayının bir faciayadönüşmesine neden olabilmektedir.

Ülkemizde sadece 1995 yılında üç bölgede görülen sel olayı 160 kişininölümüne neden olurken her yıl can kaybına neden olmayan seller sonucumilyarlarca liralık ekonomik kayıplar yaşanmaktadır. Bu amaçla gelişmişülkeler sel riskini en aza indirmek için erken uyarı sistemlerigeliştirerek özellikle can kaybını en aza indirmeyi başarmışlardır.

Selin en sık rastlanan sebebi kuvvetli ve uzun süreli yağıştır. Sellerkar erimesi sonucu oluşan kuvvetli akışlar veya drenaj kanallarınıntıkanması sonucunda da meydana gelebilir. Günümüzde rastlanılan enyaygın sebep ise; kuvvetli yağmur fırtınalarında drenaj sistemlerindekiyetersizlik sonucu ana nehir kanallarının tamamen dolu olması ilemeydana gelen taşmalar sonucu oluşan sellerdir. Dağlık bölgelerde iseseller kar erimesi veya yağışla birleşen kar suyundan meydana gelir.Çok nadir olarak da barajların çökmesi ve taşmasından kaynaklanansellere rastlanılmaktadır.

Akarsuların su taşıma miktarı değişkenlik gösterir. Bazen uzun süreyağış olmayan veya az yağış alan bir alanda akışlar yavaşlar bazendeaynı alanda yağışlı bir periyotta güçlü akışlar olabilir. Sellerinmiktarındaki değişkenlik yağışın yoğunluğuna, yağış miktarına, karerime oranına ve/veya diğer faktörlere bağlıdır. İki akarsu havzasıarasındaki yağış toplamı veya toplama alanındaki depolama miktarı selpotansiyelinde önemli rol oynar.

SEL ÇEŞİTLERİ

Seller oluş hızlarına göre sınıflandırılır; Kuvvetli yağışlardansonraki birkaç saat içinde veya bir yerdeki suyun aniden serbestkalması ile oluşan seller ani seller olarak isimlendirilir. Bu tipseller örneğin dağlık bölgelerdeki küçük nehirlerin ani ve kuvvetli biryağışa maruz kalmalarıyla oluşur ve çok hızlı bir şekilde en üstdeğerine ulaşır. Sel ise genellikle daha yavaş gelişir ve haftalar boyuetkili olur. Örneğin büyük nehirler boyunca görülen seller bu tipsellerdir.

SELİN NEDENLERİ

Sele en çok nehir yataklarından taşmalar sonucu rastlanır. Ani vekuvvetli yağışlar ve kar erimesi sonucu taşmalar oluşmaktadır. Nehiryataklarına gelen suyun sele dönüşmesine yatakların amacı dışındakullanılması da çok etkili olmaktadır. Günümüzde çarpık kentleşmesonucu dere yataklarının gecekondulaşma bölgesi haline gelmesi,ağaçlandırılması, doldurulması veya nehir yataklarının değiştirilmesisonucu her yıl ülkemizde büyük mal ve hatta can kayıplarınarastlanmaktadır.

Dağlık alanlarda yağış ve tepelerdeki karın erimesi sonucu dereyatakları taşıyamayacağı miktarda su ile dolar ve ani seller oluşur.Özellikle dağ eteklerindeki yerleşim yerleri için heyelan tehlikesi deyaratan bu seller oldukça tehlikeli olmaktadır.

Şiddetli rüzgarla birlikte tropikal fırtınalar ve harikeynler(hurricane) özellikle Atlantik okyanusu kıyılarında kuvvetli kıyıselleri oluşturur. Sürekli ve şiddetli rüzgar büyük bir dalgaya sebepolarak suyu karanın içlerine kadar sürükler. Göl bölgelerinde de benzeratmosferik şartlar veya depremler göl seviyesinde değişimlere vesellere sebep olur. Diğer yandan okyanustaki depremler ve volkanikpatlamalar sonucu oluşan tsunami adı verilen dev okyanus dalgalarıkaraların iç kesimlerine kadar girerek etkili olur.

GENEL ÖNLEMLER

1. DMİ tarafından her tip meteorolojik afet için bir erken uyarı birimi ivedilikle oluşturulmalıdır.

2. Günümüzde yağış alanları ve yağış yoğunluklarının belirlenmesindeoldukça etkili bir biçimde kullanılan Doppler Radar sistemleri ve uydudataları ile çalışan erken uyarı birimleri teşkil edilmelidir.

3. Bu uyarı birimi ile koordineli olarak çalışacak il ve ilçelerde kurtarma birimleri oluşturulmalıdır.

4. Bölgesel radyolar herhangi bir tehlike anında halkı bilgilendirerekuygulayacakları yöntemler konusunda uyarıda bulunmalıdırlar.

5. Sel öngörüsü için özenli istatistiki çalışmalar yapılmalıdır.

6. Yerel belediyelerce dere ve nehir yataklarına yerleşim konusundatitizlik gösterilmeli buralarda yerleşimin önlenmesinin yanı sıraoluşacak engeller düzenli olarak temizlenmelidir.

7. Dere ve nehirlerin denizle birleştiği kanallar düzenli olarak temizlenerek açık olmaları sağlanmalıdır.

PRATİK ÖNLEMLER

Ani bir sel sırasında;

1. Evin dışında bulunuyorsanız, hemen yüksek bir yere çıkmalısınız.

2. Su yatağı veya çukur bölgeleri hemen terk etmelisiniz.

3. Sel bölgesini hemen terk etmelisiniz fakat asla suda karşıdan karşıya geçmeye çalışmamalısınız.

4. Sel sırasında arabanızdaysanız asla su ile kaplı yoldan gitmeyeçalışmamalısınız. (Ani sellerin meydana getirdiği ölümlerin yarısıaraba ile ilişkili olduğundan asla sel sularının bulunduğu bölgelerdearaba kullanılmamalıdır.)

5. Arabanızda herhangi bir arıza oluştuysa hemen terk ederek yüksek biryere çıkmalısınız. (Yollar akan sular tarafından doldurulacağı içineğer arabanız 60 cm yükseklikteki hareket eden suda kalmışsa su onukaldırıp sürükleyebilecektir.)

6. Özellikle geceleri, selin tehlikelerini görmek güçleşeceğinden daha dikkatli olmalısınız.