Pusula

[boxcigar]

Karalar gözden kaybolduktan sonra, denizde artık deneysel kurallaradayanılarak yol bulmak ve bunu sürdürmek imkânsızdı. Bilimsel tekniğebaş vurmak zorunlu olmuştu. Gidilecek mesafe çok uzak oldu mu, dünyanınküresel yüzeyi düz bir planda gösterilemiyordu. Bu nedenle, gemicilerson çare olarak XVI. yüzyıla kadar kullanılacak "Yer yuvarlağı"na başvurdular; artık geminin bulunduğu yer, enlem ve boylamlara görebelirlenmekteydi.

Bunun için de X. yüzyılda Araplardan gelme usturlaplar kullanılmakta;bunlarla yıldızların yükseltisi bulunarak kabaca bir enlem-boylamtayini yapılmaktaydı. Ne var ki, boylam hesaplarında birkaç dereceyevaran hatalar yapıldığından, işler karışıyordu. Gemiciler, bu çocuklukçağındaki yöntemlerle kalmış olsalardı, kıyılardan uzaklaşmaya dünyadacesaret edemezlerdi. Ama neyse ki, ellerinde pusula vardı.

"Pusula": İşte bir Çin icadı daha! Isın sülâlesi zamanında (265-419),Çinliler mıknatıslı bir iğne sayesinde "Güney"i belirleyebiliyorlardı.İğnenin bu özelliğinden yararlanmak için 424'te "Mıknatıslı arabalar"yapıldı. Bu arabalar, dikey bir eksen çevresinde dönen bir heykeltaşımaktaydı. Heykel, içinde gizli bulunan bir mıknatısın etkisiyle hepgüneye dönük dururdu.

Çinlilerin kendilerine mal ettikleri bu icadın gerçek mucitleriNormanlardır. Bunlar, 874'te İzlanda'yı fethetmişler; 932'de Grönland'ıkeşfetmişler ve 1000 yılında -yani Kolomb'dan beş yüzyıl önce-Amerika'ya ayak basmışlardı. Pusulaya sahip olmasalardı, bu olağanüstübaşarılara nasıl ulaşabilirler, açık denizlerde binlerce millikmesafeleri nasıl aşabilirler ve hareket ettikleri noktaya nasıldönebilirlerdi?

Her neyse, Fransa'da pusuladan ilk olarak 1200'de söz edilmeyebaşlandı. Bunu, 1207'de İngiltere ve 1213'te İzlanda izledi. Pusulanınilkel bir yapısı vardı o zamanlar. İlk önemli gelişmeyi gerçekleştirenPierre de Maricourt oldu (1269). İğneyi bir mile geçirdikten sonra,bunu bir yanı saydam ve derecelenmiş bir kutunun içine yerleştirdi.Böylece gemicilerin pergeli halini alan bu gereç, artık onlara etkilibir rehber olabilecek; bilinmeyen denizlere açılmalarını ve büyükkeşifler çağını açmalarını sağlayacaktı.