Osmanli Kurulus Dönemi

[boxcigar]

Osmanli Beyliginin Kurulusu; Osman Bey, Oguz asiretlerininittifakiyla basa geçtikten sonra, siyasî ve dinî bakimdan Anadolu'nunen itibarli ve nüfuzlu tarikatlerinden Ahilerin mühim bir sahsiyetiolan Seyh Edebali'nin kizi ile evlenerek, gücünü artirmis idi. Bundansonra Osman Gazi, Bizans'a karsi genisleme politikasini uygulayarak,Inegöl, Karacahisar ve Yarhisar'i ele geçirdi ve bölgenin mühimmerkezlerinden olan Bilecik'i alarak, burayi beyligin merkezi yapti(1299). Bu tarih devletin kurulus tarihi olarak kabul edilir. SelçukluSultani III. Alaaddin Keykubad'in Ilhanli Hükümdari Gazan Han'inkuvvetleri tarafindan tutulup, Iran'a götürülmesi üzerine Selçukluümerasindan bazilari ve bölgedeki Türkmen beyleri Osman Bey'e teveccühgöstermis; Oguz an'anesine göre onun hâkimiyetini tanimayi kabuletmislerdir. Nitekim Oguz beyleri Oguz Han töresine göre tertip edilenbir törende Osman Bey'in önünde diz çökerek, onun verdigi kimizi içmeksuretiyle tâbiyetlerini sunmuslardir. Ancak henüz küçük bir beylikdurumundaki Osmanogullarinin, seklen de olsa bu dönemde, Ilhanlihâkimiyetini tanidiklari bilinmektedir. Osman Gazi, beyligini ilânettikten sonra idaresi altindaki bölgeleri bes kisma ayirarak buralarigüvendigi ve savaslarda yararlik gösteren kimselere tevcih etti. OgluOrhan'a Sultanönü, büyük kardesi Gündüz Bey'e Eskisehir'i, Aykut Alp'eIn-önü'yü, Hasan Alp'e Yarhisar'i ve Turgut Alp'e de Inegöl'ü verdi.Diger oglu Alaaddin'e ise seyh Edebali'nin emin ve nazirliginda,ailenin geçimi için, Bilecik ve havalisinin gelirleri tahsisedildi.1302'de Bursa tekfurunun liderliginde birlesen Rum tekfurlarininKoyunhisar (Bafeon) savasinda agir bir maglûbiyet tatmalari, OsmanBey'in Bursa ve Kocaeli taraflarina akinlar yapmasini oldukçakolaylastirmisti. Bir taraftan Bursa öte taraftan Iznik Türk kusatmasialtinda tutuluyordu. Ancak yaslilik sebebiyle Osman Bey, fetihler içinoglu Orhan'i görevlendirmisti. Nitekim 1324 yilinda Osman Bey vefatetti ve oglu Orhan Bey Osmanli tahtina çikti.

Orhan Bey, 1326 yilinda Bursa'yi, uzun süren kusatmanin ardindan, elegeçirince babasinin vasiyetini yerine getirerek, Osman Gazi'nin naasiniBursa'ya nakletti ve burayi devletin yeni merkezi yapti. Orhan Bey'inkomutanlarindan Akçakoca ve Karamürsel ise Istanbul kiyilarina kadarakinlarda bulunuyorlardi. Bu fetih ve akinlardan telâslanan BizansImparatoru Andranikos büyük bir ordunun basinda Osmanlilara karsiharekete geçtiyse de Maltepe (Palekanon) Savasi'nda agir bir yenilgialdi (1329). Bu zafer, Iznik ve Izmit'in ele geçirilmesinikolaylastirmistir. Rumeliye Geçis; Karasi Beyliginde baslayan tahtmücadelelerinden istifade eden Orhan Bey, Balikesir ve civarinitopraklarina katarak, ileride gerçeklesecek olan Rumeli fetihleri içinmühim bir mevkiye sahip olmustur. Nitekim Karasi Beyliginin deniz gücüve Haci Il Bey, Evrenos Bey gibi degerli komutanlar artik Osmanlilarinemrine girmislerdir. Bizans içindeki taht kavgalari ve Bulgar-Sirpsaldirilari karsisinda, gittikçe güçlenen Osmaogullarindan yardimisteyen Kantakuzen'in talebi üzerine Orhan Bey'in oglu Süleyman, birorduyla Rumeli'ye geçti (1345). Edirne'yi kusatan Bulgar-Sirpkuvvetlerini bozan Süleyman Pasa bu zaferin karsiliginda Gelibolu'dakiÇimpe Kalesi'ni Bizans'tan aldi. Böylece Osmanlilar ilk kez Rumeliyakasinda bir üs elde etmis oluyordu (1356). Süleyman pasa Gelibolu'nunardindan Tekirdag'a kadar olan bölgeleri de ele geçirerek buralaraAnadolu'dan getirilen Türkmenleri yerlestirdi. Böylece Rumeli'de deTürklesme hareketi baslamistir. Süleyman Pasa'nin ölümünden sonraRumeli'deki fetihler için kardesi Murat Bey görevlendirildi (1359).Ancak 1362'de babasi Orhan Bey'in de ölümü üzerine Murat Bey, Bursa'yadöndü ve Osmanlilarin 3. hükümdari olarak tahta çikti (1362).Rumeli veBalkanlarda Fetihler; I.Murat (Hüdavendigar) önce tahtta hak iddia edenkardeslerini bertaraf etmekle ise basladi ve bu arada elden çikanAnkara'yi yeniden aldi. Anadolu'da birligin saglanmasinin ardindanMurat Hüdavendigar, inkitaya ugrayan Rumeli ve Balkanlarin fethineyöneldi. Bu sirada Balkanlar karsiklik içindeydi. Bir taraftan SirpHükümdari Düsan'in ölümü ile Sirplar arasinda iç mücadelelersiddetlenmis, öte yandan Macar Krali Layos, Balkanlarda Ortadokslaraolan baskilari artirmisti. Evrenos ve Haci Il Bey komutasindakikuvvetler bu durumdan da yararlanarak Kesan'dan Dimetoka'ya kadar olanyerleri fazla bir mukavemet görmeden ele geçirmislerdi. SazlidereZaferi ile Edirne ve Filibe, Lala Sahin Pasa tarafindan fethedildi(1363/4). Bu savaslarda Bulgarlarin yaninda yer alan Bizans barisyapmak zorunda kaldi. Türk ilerleyisini durdurmak isteyen Macar,Bulgar,Sirp ve Ulahlardan mütesekkil bir Haçli ordusu Macar KraliLayos'un liderliginde Edirne üzerine yürüdü. Ancak Meriç sahilindekiSirp Sindigi denilen mevkiide, kalabalik Haçli ordusunu hazirliksizyakalayan 10 bin kisilik kuvvetiyle Haci Il Bey, büyük bir bozgunaugratti (1364). Sirp Sindigi zaferiyle Osmanlilar, Balkanlardakifetihlerine hiz verdiler ve bunu kolaylastiracagi için Osmanli baskentiBursa'dan Edirne'ye nakledildi. Fetihler karsisinda çaresiz kalanBulgarlar Türk himayesini kabul etmek zorunda kaldilar (1369). ÇirmenZaferi ile (1372) Bati Trakya ve Makedonya'nin bir kismi Osmanlihâkimiyetine girdi ve Selanik ile Köstendil'in de ele geçirilmesininardindan Sirp Krali Lazar, vergi verip, gerektiginde asker göndermeksartiyla Osmanlilarla baris anlasmasi imzaladi(1374). Yaklasik on yilsüren mücadelede, Rumeli ve Balkanlarda fethedilen bölgelereAnadolu'dan mütemadiyen Türk nüfus kaydirilarak bölgede demografikdengeler Osmanlilar lehine degistirilmeye baslanmisti. Bu tarihtensonra bir müddet Balkanlardaki fetihlere ara verilmis ve Anadolu'daTürk birligini saglamlastirmaya yönelik düzenlemelere geçilmistir. Bumaksatla I. Murat, oglu Bâyezid'i Germiyan beyinin kizi ileevlendirmis; Tavsanli, Emet ve Simav gelinin çeyizi olarak Osmanlilaraverilmistir. Ayni sekilde Aksehir, Yalvaç, Beysehri gibi bazi sehir vekasabalar Hamidogullari'ndan para karsiligi satin alinmis,Candarogullar da Osmanli hâkimiyetine girmisti. Artik Osmanlilarinkarsisinda tek bir güç kalmisti; Karamanogullari.

Alaaddin Ali Bey, Osmanlilarin yeniden Balkanlara yönelmesini de firsatbilerek, harekete geçmis ancak I. Murat Konya önlerindeKaramanogullarini yendiginde Karaman beyi af dilemek zorundakalmistir(1387)

Murat Hüdavendigar'in yeniden Rumeli'ye yönelmesiyle birlikte Nis veSofya da dahil olmak üzere bütün Bulgaristan fethedildi.(1385/88).Timurtas Pasa'nin Sirp kuvvetleri tarafindan baskina ugratilip,yenilmesi üzerine cesaretlenen Bulgar, Leh, Çek ve Macar krallari daSirplarin yaninda yer aldilar. Fakat Çandarli Ali Pasa, Bulgar KraliSisman'i esir alarak Bulgarlari bu ittifakin disina atti. Buna ragmenHaçli ordusu ilerleyisini sürdürünce, I. Murat ordusunun basina geçerekdüsmani Kosova'da karsiladi. I.Murat'in ogullari Bâyezid ve Yakup'un dayer aldigi Osmanli birlikleri büyük bir zafer kazandi. Sirp Krali Lazarve oglu esir edilmis, düsman kuvvetlerinin büyük bir kismi imhaolmustu. (20 haziran 1389). Fakat I.Murat savas meydanini gezerken birSirp tarafindan hançerlenerek sehit düstü. Bunun üzerine Sirp krali daOsmanli askerleri tarafindan öldürüldü. Osmanlilar için Balkanlardatutunabilmek yolunda ölüm kalim savasi olarak görülen I.Kosova ZaferiSirplar tarafindan asla unutulmamistir. Günümüzde dahi masum Müslümanhalka yönelik vahsetin arkasinda bu maglûbiyetin ezikligi ve intikamhissi yatmaktadir.

Anadolu'da Türk Birligi'nin Saglanmasi; I. Murat'in sehitedilmesinin ardindan oglu Bâyezid, devlet adamlarinin ittifakiylahükümdar ilân edildi. Babasinin ölümünü firsat bilen Anadolu'dakibeyliklerin Osmanlilar'a biraktigi topraklari yeniden ele geçirmekmaksadiyla harekete geçtiklerini haber alan Bâyezid, süratle Anadolu'yadöndü. 1390 yilinda Germiyan, Aydin, Mentese ve Saruhan beylikleriortadan kaldirildi. Ertesi yil Hamidogullari Beyligi topraklari elegeçirildi ve bu beyliklerin yer aldigi topraklarda Anadolubeylerbeyligi adiyla idarî bir ünite olusturuldu. Ardindan Osmanlilarinen önemli rakip olarak gördügü Karaman Beyligine yönelen YildirimBâyezid, Konya'yi kusatti. Alaaddin Ali Bey'in baris talebi, Beysehirve çevresinin Osmanlilara birakilmasiyla kabul edildi.(1391). FakatYildirim Bâyezid'in Mora ile ilgilenmesini firsat bilerek Ankara SancakBeyi Sari Timurtas Pasa'yi esir almasi üzerine, Yildirim Bâyezid,Alaaddin Bey'e kesin bir darbe vurmaya karar verdi. Anadolu'ya geçenYildirim, üç gün süren savasin ardindan ele geçirilen Alaaddin Bey'iortadan kaldirdi ve topraklari Osmanlilara ülkesine dahil edildi(1397).Karamanoglu tehlikesinin bertaraf edilmesiyle, Anadolu'da Osmanlilaradirenebilecek en güçlü devlet olarak Kadi Burhaneddin devleti kalmisidi. Daha 1392 yilinda, Kadi Burhaneddin'in müttefiki durumundakiCandaroglu Süleyman anî bir baskinla öldürülüp beyligin Kastamonusubesi ortadan kaldirilmisti (1392). Ardindan, ertesi yil Amasya veMerzifon civari Osmanli hâkimiyetine alinmisti. Kadi Burhaneddin'in1398'de Kara Yülük tarafindan öldürülmesi üzerine, ona bagli Sivas,Tokat, Kayseri, Malatya gibi sehirler birer birer ele geçirildi.Böylece Firat'in batisinda kalan Anadolu topraklari Osmanli sancagialtinda birlestirilmis oluyordu.

Yildirim Bâyezid'in Istanbul Kusatmasi ve Balkanlardaki Fetihleri.Yildirim Bâyezid'in Karaman seferine anlasma geregi katilan BizansImparatoru V.Yuannis'in oglu Manuel'in, babasinin ölümü üzerineanlasmayi çigneyerek Istanbul'a kaçmasi sebebiyle Yildirim, Istanbul'ukusatmaya karar verdi. 1391'de baslayan ilk muhasara 1396 yilina kadarsürdürüldü. Bu maksatla Istanbul Bogazi'nda Anadolu Hisari insa edildi.Sehre dis yardimlarin gelmesini önlemeyi ve iase zorlugu altindasavunmayi kirmayi hedefleyen bu muhasara Timur'un Anadolu'ya ulasmasinakadar fasilalarla devam ettirilmistir. Bu kusatma sürerken bir yandanda Yildirim, Bulgaristan, Arnavutluk ve Bosna taraflarinda fetihhareketlerine devam etmekteydi. Kusatma altindaki Bizans'in da talebiile Türklere karsi yeni bir Haçli ittifaki olusturan Macar KraliSigismund, Ingiltere dahil bütün Avrupa devletlerinden topladigi 120bin kisilik bir orduyla harekete geçti. Yildirim Bâyezid düsmanisasirtan bir hizla Nigbolu Ovasi'nda düsmani karsiladi. 50-60 binkisilik Osmanli ordusu, sayica çok üstün olan Haçli ordusunu büyük birbozguna ugratti. Savas meydanindan kurtulabilenler, kaçarken Tuna'daboguldular.(1396) Haçlilardan geriye sadece muazzam bir ganimetkalmisti. Bu ganimetle, Edirne ve Bursa'da pek çok cami, medrese veimaret insa edilmistir. Zaferin ardindan, Eflâk, Bosna, Macaristan veMora üzerine seferler düzenlendi. Itibari bu zaferle bir kat daha artanYildirim, Nigbolu dönüsünde Anadolu birligini kurmaya yönelik nihaîadimlari atmaya baslayacaktir.

Ankara Savasi ve Fetret Devri: Yildirim Bâyezid, Firat boylarinakadar topraklarini genislettigi sirada, Timur da Iran, Azerbaycan veIrak'i ele geçirmisti. Bazi Anadolu beyleri Timur'a siginirken,ülkeleri istilâ edilen Celayirli Ahmet ve Karakoyunlu Kara Yusuf daYildirim Bâyezid'in yanina kaçmisti. Böylece her iki devlet biribirinesinir komsusu olmus, ancak bu durum iki hükümdarin da Türk dünyasininliderligine oynamalari sebebiyle olumsuz neticeler dogurmustur. Timur,Osmanlilara siginan Celayirli Ahmet ve Kara Yusuf'un iade edilmemesinibahane edip Sivas'i kusatmis ve kendisine teslim edilmesine ragmensehiri tahrip etmisti(1400). Bu olaydan sonra da her iki hükümdararasinda mektuplasmalar devam etti. Fakat Timur'un, Anadolubeyliklerine topraklarinin geri verilmesi ve bazi sehirlerin kendinebirakilmasi gibi talepleri Yildirim tarafindan reddedildi. Dolayisiylaiki fatih için savas artik kaçinilmaz hâle gelmisti. 160 binlikTimur'un ordusunu, 70 bin kisiyle Çubuk Ovasi'nda karsilayan YildirimBâyezid, savasin baslarinda üstünlügü ele geçirdi. Ancak Timur'unsafinda eski beylerini gören bazi askerlerin saf degistirmesi ve KaraTatarlarin Osmanli ordusunun arkasini çevirmesi savasin talihinidegistirdi. Bir avuç askerle direnmeye çalisan Yildirim Bâyezid sonundaesir edildi (26 Temmuz 1402). Ankara Savasi'ni kazanan Timur, Anadolubeyliklerini tekrar ihya etti ve böylece Anadolu Türk birligiparçalandi. Balkanlardaki Türk ilerleyisi durdugu gibi bir kisimtopraklar da elden çikti. Yildirim'in ogullari arasindaki tahtmücadeleleri Osmanli devletinin "Fetret Devri" boyunca 12 yil müddetledevam etti. Sayet bu savas gerçeklesmemis olsaydi, hiçbir direnme gücükalmayan Istanbul büyük bir ihtimalle Yildirim Bâyezid zamanindaTürklerin eline geçecekti. Dolayisiyla Ankara Savasi Osmanlilari en az50 yil geriye götürmüstür.Esir düsen Yildirim Bâyezid, yedi ay boyuncaTimur'un yaninda sehir sehir dolastirildiktan sonra üzüntüsünden eceleyenik düstü. Osmanli sehzadeleri tahtin sahibi olabilmek için kiyasiyabirbirleriyle mücadele etmeye basladilar. Bu mücadele Çelebi Mehmet'intek basina devlet idaresine hâkim olusuna kadar devam etti (1413).Çelebi Mehmet kardesleri Süleyman, Isa ve Musa Çelebi'yi bertarafettikten sonra Anadolu Türk birligini yeniden tesis etmek için çabasarf etti. Güçlenen Karamaogullarinin nüfuzunu kirdi, KaramanogluMehmet Bey'in eline geçen Osmanli topraklarini geri aldi.Candarogullari beyliginden Çankiri'yi ve ardindan Canik (Samsun)bölgesini yeniden Osmanli ülkesine katti. Fakat Sehzade Mustafa veSimavna Kadisi oglu Seyh Bedreddin'in isyanlari ülkeyikaristirmaktaydi.(1419) Sehzade Murat Rumeli ve Manisa'da ortaya çikanbu isyani bastirdi, Seyh Bedreddin ve adamlari yakalanarak idam edildi.Timur'un beraberinde götürdügü Mustafa Çelebi de Anadolu'ya döndügündetahtta hak iddia etmisti. Sehzade Mustafa'nin Selânik'te baslattigiisyan bastirildi. Asi sehzade Bizans'a siginmak zorunda kaldi. ÇelebiMehmet öldügü zaman Osmanli ülkesinde sükûnet büyük oranda tesisedilmeye baslanmisti (1421).

Babasinin en büyük yardimcisi olan sehzade Murat tahta çiktigi zamanBizans tarafindan karsisina çikarilan amcasi Mustafa Çelebi'ninisyanini bir kez daha bastirdi ve Bizans'i cezalandirmak içinIstanbul'u kusatti(1422). Bu defa küçük kardesi Sehzade Mustafa'ninisyan haberini alan II.Murat, kusatmayi kaldirarak kardesinicezalandirmak zorunda kaldi. Isyancilarin yaninda yer alan Anadolubeyliklerine karsi harekete geçen II.Murat, Candaroglu Isfendiyar Bey'iitaat altina aldi. Izmir Beyi Cüneyd'i ortadan kaldirip, Izmir, Aydinve Mentese civarini ele geçirdi. Germiyanoglu Yakub Bey'in çocuguolmadigindan, topraklarini Osmanlilara birakmayi vasiyet etmisti. Onunölümüyle Germiyan ili de Osmanlilara katilmis oldu(1428). Balkanlardada durum Osmanlilar lehine düzelmeye basladi. Nitekim Fetret devrisirasinda elden çikan topraklar geri alindigi gibi, 1440'a kadarBelgrat hariç bütün Sirp topraklari Osmanli hâkimiyetine girmisti.Fakat Erdel ve Eflâk'ta üst üste gelen bazi küçük bozgunlar Avrupa'dabüyük bir sevinçle karsilanarak, Osmanlilara karsi yeni bir Haçliseferinin tertip edilmesine cesaret vermisti. II. Murat, BalkanlardakiOsmanli varligini tehlikeye atmamak için Macarlarla SegedinAntlasmasini imzaladi (1444) ve bu anlasmadan sonra tahttan feragatetti. Küçük yastaki oglu II. Mehmet'in hükümdar olmasini firsat bilenMacarlar anlasmayi bozdu ve yeni bir Haçli ittifaki olusturuldu. II.Murat yeniden ordunun basina geçerek düsmani Varna Savasi'ndakarsiladi. Macar krali öldürüldü. Haçlilarin lideri durumundaki JanHünyad güçlükle kaçabildi(1444). Çandarli Halil Pasa'nin israriylaikinci kez tahta çikan II. Murat, Mora ve Arnavutluk'a sefer düzenledi.Varna'nin intikamini almak isteyen Jan Hünyad yeniden harekete geçti.Fakat II. Kosova Muharebesi'nde bir kez daha Sirplar büyük biryenilgiye ugratildi (1448). Varna ve Kosova savaslariyla OsmanlilarBalkanlardaki durumunu iyice güçlendirmis, Bizans'in batidan yardimalma umutlari ise tamamen ortadan kaldirilmistir. II. Murat 48 yasindaölünce II. Mehmet yeniden Osmanli tahtinin sahibi olmus (1451) veOsmanli Devleti artik bu dönemde tam bir cihan devleti hâline gelmistir.