Oksijen

[boxcigar]

Yoğunluğu 1,105 olan renksiz, kokusuz gaz.

Oksijen, sıvılaştırılması güç bir azdır (-183 derecede kaynar). Do*ğadaen yaygın olan element odur: havada olduğu gibi suda da var*dır;soluduğumuz havanın beşte bi*ri oksijendir. Hayvanların ve bitkilerinhayatında çok önemli yer tut*tuğu gibi (solunum); insan uğraşla*rındada payı büyüktür (besinlerin pişirilmesi, soğukla savaş, madenlerinhazırlanması v.b.).

Oksijen olmadan hiç bir canlı var olamaz. Nefes alırken havaylabirlik*te oksijeni de içimize çekeriz; oksi*jen kana karışır ve kandakialyu*varlar sayesinde vücutta dolaşır. Ok*sijen kimyasal bileşimlerdede yer alır: besinlerdeki karbonla birleşe*rek solunumla dışa attığımızkarbon dioksiti meydana getirir. Vücudumu*za enerji verir ve vücutsıcaklığının değişmemesini sağlar. Bu son derece önemli görevlerinedeniyle, havasız*lık veya oksijensiz hava (daracık, di manii yerler),solunumun durmasına kadar varabilen ağır bozukluklara yol açabilir.

ISI VE IŞIK

Yanma olayını (oksijenin katılma*sıyla meydana gelen ve ısı çıkarankimyasal tepkilerin tümü) ilk defa Lavoisier inceledi. Yanabilir denenmaddelerin bir kısmı karbondur (C); bu maddeler yanarken,bileşimlerin-deki karbon, havanın oksijeniyle bir*leşerek dumandabulunan karbon dioksit (CO2) ve karbon monoksit (CO) gazlarını verir.

Ateş denen gözle görülür yanma, çok miktarda oksijen harcayan, bunakarşılık ısı ve ışık yayan şiddetli bir kimyasal tepkimedir. Sözgelimibir otomobil motorunda, ağırlık olarak l kısım yakıtın yanması için 14kısım hava gerekir ve bu çok büyük bir ha*cim tutar (çünkü bir metreküp hava ancak 1,3 kilo gelir).

DOĞAL OKSİJEN VE SANAYİ OKSİJENİ

Oksitlerin oluşumu, oksijenin çe*şitli maddelerle karıştığı az veya çokşiddetli, az veya çok yavaş kimyasal tepkilerin bir sonucudur. En kolayoksitlenen maddeler arasında ma*denler yer alır. Örneğin, oksijendemiri paslandırır.

Çok miktarda tüketildiği halde at*mosferdeki oksijen miktarı pekde*ğişmez. Gerçekten, hayvanlar âlemi*nin tükettiği oksijeni bitkileryerine koyar: çünkü bitkiler havadan kar*bon dioksit alır, bununkarbonunu alıkoyduktan sonra oksijenini geri verir.

Sanayide sıvı havanın damıtılması yoluyla elde edilen saf oksijenma*denî tüpler içinde basınçlı olarak satılır. Saf oksijen şiddetli biryanma sağlar: basınçlı oksijenle beslenen gazlı, asetilenli, hidrojenliveya bu-tanlı hamlaçlar madenleri birbirine kaynatabilir veyakesebilir.

Saf oksijen canlılar için de yararlı*dır; bazı hastaları bir oksijençadırına yerleştirmekle kurtarmak müm*kündür. Saf oksijen uçaklarda,denizaltılarda v.b. yapay atmosfer (ba*sınçlı hava) yaratmağa da yarar.Ama bunun için oksijen dozunu çok iyi ayarlamak gerekir: çok fazlaoksijen, dağcıların çok yükseklerde hissetti*ğine benzeyen sarhoşluğayol açar.

Son yıllardaki araştırmalardan an*laşıldığına göre, oksijen, yüksekba*sınç altında zehirlenmelere yol aç*maktadır. Nitekim 10 atmosferlikba*sınç altında mantarların büyümesi durmakta, ıslak fasulye taneleriüç günde ölmekte, bakterilerin gelişme*si önlenmekte, böceklerleyumurta*ları ise bir gün bile dayanamadan canlılığını kaybetmektedir.