Ömer Hayyam

[boxcigar]

Asıl adı Giyaseddin Ebu'l Feth Bin İbrahim El Hayyam' dır. Binomteoerimini ve bu açılımdaki katsayıları bulan ilk kişi olduğudüşünülmektedir.

18 Mayıs 1048'de İran'ın Nişapur kentinde doğan Ömer Hayyam birçadırcının oğluydu. Çadırcı anlamına gelen soyadını babasınınmesleğinden almıstır. Fakat o soyisminin çok ötesinde işlere imzaatmıştır. İlgilendiği ilimler: matematik, fizik, astronomi, şiir, tıp,müzik. Horasan'ın yıldızı; İran'ın; Irak'ı Acemi ve Irak'ı Arabi olmaküzere her iki Irak'ın dahisi, feylesofların prensi Ömer!

Daha yaşadığı dönemde İbn-i Sina'dan sonra Doğu'nun yetiştirdiği enbüyük bilgin olarak kabul ediliyordu. Tıp, fizik, astronomi, cebir,geometri ve yüksek matematik alanlarında önemli çalışmaları olan ÖmerHayyam için “zamanın bütün bilgilerini bildiği” söylenirdi. O herkestenfarklı olarak yaptığı çalışmaların cogunu kaleme almadı, oysa O isminiçokça duyduğumuz teoremlerin isimsiz kahramanıdır. Elde bulunan enderkayıtlara dayanılarak Ömer Hayyam'ın çalışmaları şöyle sıralanabilir:

Yazdığı bilimsel içerikli kitaplar arasında Cebir ve Geometri Üzerine,Fiziksel Bilimler Alanında Bir Özet, Varlıkla İlgili Bilgi Özeti, Oluşve Görüşler, Bilgelikler Ölçüsü, Akıllar Bahçesi yer alır. En büyükeseri Cebir Risalesi'dir. On bölümden oluşan bu kitabın dört bölümündekübik denklemleri incelemiş ve bu denklemleri sınıflandırmıştır.Matematik tarihinde ilk kez bu sınıflandırmayı yapan kişidir. Cebiri, “sayısal ve geometrik bilinmeyenlerin belirlenmesini amaçlayan bilim”olarak tanımlardı. Matematik bilgisi ve yeteneği zamanın çok ötesindeolan Ömer Hayyam denklemlerle ilgili başarılı çalışmalar yapmıştır.Nitekim, Hayyam 13 farklı 3. dereceden denklem tanımlamıştır.Denklemleri çoğunlukla geometrik metod kullanarak çözmüştür ve buçözümler zekice seçilmiş konikler üzerine dayandırılmıştır. Bukitabında iki koniğin arakesitini kullanarak 3. dereceden her denklemtipi için köklerin bir geometrik çizimi bulunduğunu belirtir ve buköklerin varlık koşullarını tartışır. Bunun yanısıra Hayyam, binomaçılımını da bulmuştur. Binom teoerimini ve bu açılımdaki katsayılarıbulan ilk kişi olduğu düşünülmektedir. (Pascal üçgeni diye bildiğimizşey aslında bir Hayyam üçgenidir. )

Bir kitabında da Öklit'in aksiyomlarıyla ilgili çalışmaları toplayanHayyam, Öklit'in paralellik aksiyomunu başka bir önerme kümesiyledeğiştirdi. Bunun sonucunda bugün öklit-dışı geometride kullanılan“geniş, dar ve dik açı hipotezleri” ile ilgili biçimlere ulaştı. Yaniöklitdışı geometrinin temellerini atan Hayyam olmuştur. Öklit'in yapıtıüzerine yorumlarında, irrasyonel sayıların da tıpkı rasyonel sayılargibi kullanılabileceğini kanıtlaması matematik tarihinde bir dönümnoktası oluşturdu. İsfahan'da üç yıl çalışarak kurduğu rasathanedegökyüzünü inceler, bilimsel çalışmalar yapar, hükümdarın özel müneccimiolur, yıldız falına bakardı. Ömer Hayyam kendi doğum tarihini bu kadarnet şekilde bir gökbilimci hassasiyetiyle kendisi bulmuştur. 21 Mart1079 yılında tamamladığı, halk arasında “Ömer Hayyam Takvimi” bugün ise“Celali Takvimi” olarak bilinen takvim için büyük çaba sarf etmiştir.Güneş yılına göre düzenlenen bu takvim 5000 yılda bir gün hataverirken, bugün kullandığımız Gregoryen Takvimi 3330 yılda bir gün hatavermektedir. Eserleri arasında İbn-i Sina'nın Temcid (Yücelme) adlıeserinin yorum ve tercümesi de yer alır.

Öğrenimi tamamlayan Ömer Hayyam kendisine bugünlere kadar uzanacak birün kazandıran Cebir Risaliyesi'ni ve Rubaiyat'ı Semerkant'ta kalemealmıştır. Dönemin üç ünlü ismi Nizamülmülk, Hasan Sabbah ve Ömer Hayyambu şehirde bir araya gelmiştir. Dönemin hakanı Melikşah, adı devletdüzeni anlamına gelen ve bu ada yakışır yaşayan veziri Nizamülmülk'eçok güvenirdi. Ömer Hayyam ile ilk kez Semerkant'ta tanışan Nizam onuİsfahan'a davet eder. Orada buluştuklarında O'na devlet hülyasındanbahseder ve bu büyük hayalinin gerçekleşmesi için Hayyam'dan yardımister. Fakat Hayyam devlet işlerine karışmak istemez ve teklifini geriçevirir. Saray entrikalarından hayatının sonuna kadar uzak kalmayıyeğler.

İlmini genişletmek için zamanın ilim merkezleri olan Semerkand, Buhara,İsfahan'a yolculuklar yapmıştır. 4 Aralık 1131'de doğduğu yer olanNişabur'da dünyaya veda eder.