Nureddin Batruci

[boxcigar]

Nureddin Batruci



Modern astronominin kurucusu. Asıl adı, Ebu Cafer Nureddin Ebu İshakel-Batruci el-İşbili'dir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir.Kurtuba'nın kuzeyinde, Pedroches şehrinde doğduğu tahmin edilmektedir.İspanya'daki İşbil'de (bugünkü adıyla Seville) yaşadığı için, El-İşbililakabıyla meşhur oldu. Meşhur tabiplerden İbn-i Tufeyl'in talebeliğiniyaptı. Hayatı hakkında daha fazla bilgiye kaynaklarda rastlanamamıştır.1217 (H. 614) yılına kadar yaşadığı bilinmektedir.

El-Batruci, İslam ve Latin dünyasının astronomi sahasında büyük biralimi olarak tanınmıştır. Avrupalı bilim adamları üzerindeki tesiri çokolduğundan, Batı dünyası onun ismini; Latince olarak, Alpetraziusşeklinde değiştirdi ve bu isimle tanıdı.

El-Batruci'nin tek bilinen kitabı Kitab fi'l-hey'e (AstronomiPrensipleri) olup, Arapçadır. Eserini, 1185 yılından kısa bir süresonra bitirdi. Tesiri asırlarca devam eden bu kitap, Hıristiyan veYahudilerce kaynak kabul edildi.

El-Batruci'nin eseri incelendiğinde, onun geniş bir tarih ve astronomibilgisine sahib olduğu görülür. Astronomiyi; zamanın önde gelenMüslüman astronomi bilginlerinden El-Bettani, Ez-Zerkali ve Cabir binEflah'ın kitaplarından öğrendi.

Batruci, Kur'an-ı kerimdeki astronomi ile ilgili ayetlere hususi birilgi gösterdi. İbn-i Bacce ile başlayıp, Zerkali, Cabir bin Eflah,İbn-i Tufeyl ve İbn-i Rüşd ile devam eden Batlemyüs astronomisinintenkidi, Batruci ile olgunluk noktasına ulaştı. Bu büyük astronomialimi, yalnız Batlemyüs'ü tenkidle kalmamış, bugünkü modernastronominin temeli kabul edilen Kopernik'in ve daha pekçok batılıbilim adamının faydalandığı birçok yeni esaslar koyup, nazariyelergeliştirmiştir.

Batruci, astronomi tarihinde bir devir açan eseriyle, modernastronominin temeli olan Helyo Sentrik Gezegen Sistemini ilk defa kurankişi oldu. Geçerli trigonometrik ispatlamalarda bir üstad idi. Bunlarıaçıklamak için, onun sistemi şöyle özetlenmektedir:

1. Bütün gezegenlerin iki kutuplu olduğunu açıkladı. Batlemyüs ise, tek kutuplu kabul ediyordu.

2. Gök cisimlerinin hareketlerinin, doğudan batıya doğru olduğunu kabuletti. Batlemyüs ise, gezegenlerin hareketlerinin batıdan doğuya doğruolduğunu söylemişti.

3. Bütün gök cisimleri, gerçek ve aklın ereceği biçimde mevcuttur dedi.Batlemyüs ise, gök cisimlerini gerçek olmayan varlıklar olarak farzediyordu.

4. Gök cisimlerinin hareketinin kutuplar etrafında cereyan ettiğinisöyledi. Batlemyüs ise, hareketin merkez etrafında olduğunu söylüyordu.

5. Az yoğun gök cisimlerinin, çok yoğun gök cisimlerine göre daha hızlı döndüğünü açıkladı.

6.Yıldızların bulunduğu gök tabakalarının değişken olduğunu söyledi. Batlemyüs ise, sabit olduğunu kabul etmişti.

7. Gezegenler günlük dönüşe sahiptir. Batlemyüs, gezegenlerin günlük dönüşlerini kabul etmemişti.

8. Yıldızların, eşit zamanlarda eşit olmayan kavisler yaptığını,yıldızlar küresinin üç hareketinin bulunduğunu bildirerek bunlarınbirincisini boylam, ikincisini enlem, üçüncüsünü günlük olarakvasıflandırdı. Batlemyüs, sadece boylam hareketi olduğunu kabul etmişti.

9. Hareketi, yer değişimi yanında, hız ve enerjinin bir fonksiyonuolarak ifade etti. Batlemyüs'e göre hareket, sadece bir konum değişimiidi.

10. Gezegenleri yeniden tarif etti. Merkür'ü güneşin üstünde, Venüs'ügüneşin altında düşündü. Platon onların her ikisini de güneşin üstündekabul etmiştir. Batlemyüs ise, onların her ikisini de güneşin altındadüşünmüştür.

Bütün bunları dikkate alan Yahudi fen adamı ve astronomi bilgini LeviB. Gerson Milhamot Adanai (ölm. 1344) Wors of the Lord kitabında, onuastronominin kurucusu olarak vasıflandırırken; başka bir Yahudi bilginYehuda bin Salamon Kohen de, Batruci'yi, fizik prensipleri ile, fezadadüşmeyen astronomik modeller inşa ettiği için övmüştür. Kopernik'in DeRevolit ionibus Arbium Coelestium adlı eseri, Bettani ve Batruci'yedayanmaktadır. O, bu eserinde Batruci ve İbn-i Şatır'ın Latinceyetercüme edilmiş eserlerinden etkilenmiş ve Latin bilginlerinden defaydalanmıştır. Keza, Batruci'nin güneş ve ay teorisini muhtemel birLatince tercümesinden okuyup öğrenmiştir. Onun, kimsenin inkaredemiyeceği gibi, Batruci'nin fikirlerini çok iyi bildiğini, Venedik'te1496 senesinde basılan Regionontanus adlı kitabı isbat etmektedir.

Kopernik, Batruci'den dolaylı olarak etkilenmiştir. Onun istifadeettiği batılı kaynaklar, Batruci'nin tesiri altında kalıp, astronomikonusunda onun görüşlerinden faydalanmışlardır. Bu bakımdan; Kopernik,Arapça bilmez, eserleri okuyup anlayamaz görüşü isabetli değildir.Batruci'nin; Latin, Hıristiyan ve ortaçağ bilginleri üzerinde etkisinindolaylı yoldan Kopernik'e etkisi aşikardır. Bütün bunlar, modernastronominin kurucusu olarak Kopernik'i değil, Batruci'yi kabul etmekmecburiyetinde olduğumuzu gösterir.

Batruci, hem İslam aleminde hem de batıda çok tesirli oldu. Batı ilimdünyasında, Batruci'nin etkisi altında kalan bilginlerden bazılarışunlardır: Albertus Magnos, Roger Bacon, Robert Grasseteste, Müller,Regiomontanus, Michael Scot, İlliam the Englishman, Petrus de Abane,Donte, Copernicus, Yehuda bin Salamon Kohen, Tıbbon, Leviben, Gerson,Issaac İsraeli, Vicent Benaudis, Dus Skot.

Batruci'nin yeni sistemi, Batlemyüs'ün sisteminin yerini aldı ve modernçağları hazırladı. Onun bu yeni sistemi, yalnız astronomiyi değil,ortaçağ boyunca, tabiat ilimlerini ve batı felsefesini etkiledi.Tesirleri çok derin oldu. Öyle ki, sonraki asırlarda batılı bilimadamlarının dikkat nazarlarını, tam manasıyla İslam alemindeki fen,matematik ve astronomi ilimlerine teksif etmelerine yol açtı.