Heyelanlar

[boxcigar]

Kayalardan, döküntü örtüsünden veya topraktan oluşmuş kütlelerin,çekimin etkisi altında yerlerinden koparak yer değiştirmesine Heyelandenir. Bazı heyelanlar büyük bir hızla gerçekleştikleri halde bazıheyelanlar daha yavaş gerçekleşirler. Heyelanlar yer yüzünde çok sıkmeydana gelen ve çok yaygın bir kütle hareketi çeşididir ve aşınmadaönemli rol oynarlar. Büyük heyelanlar aynı zamanda topografyada derinizler bırakırlar

HEYELANA NEDEN OLAN ETKENLER

1. Kuvvetli Eğim

Eğimlerin fazla olduğu sahalarda heyelan riski artmaktadır. Bazısahalarda fay yamaçları dik eğimlerin oluşmasına neden olarakheyelanları kolaylaştırırlar. Yine insanlar kanallar ve yollar açarakyada yol ve maden kazılarından çıkan toprakları denge açısına erişmişbulunan yamaçlar üzerine atarak heyelan oluşumuna neden olan koşullarıhazırlarlar. Gevşek unsurların denge açısını her hangi bir nedenleaştığı durumlarda heyelan oluşur.

2. Su İle Doygunluk

Heyelanlar yağışlı veya zeminin ıslak olduğu mevsimlerde meydanagelirler. Şiddetli veya devamlı yağmurlar yahut karların erimesi,kayaların içine bol miktarda suyun sızmasına olanak verir. Bununsonucunda plastisite ve likidite sınırlarına erişilir ve herhangi birnedenle oluşan sarsıntı sonucunda heyelan meydana gelir. Su, ayrıcadenge açısını küçülterek, ağırlığı arttırarak ve sürtünmeyi azaltarakheyelanı kolaylaştırır.

3. Kaya Yapısı

Plastisite, likidite sınırları malzemenin yapısına sıkı bir şekildebağlıdır. Çeşitli kil türlerinde plastisite birbirine yakın ancaklikidite değerleri birbirinden çok farklıdır. Örneğin bu bakımdan endüşük değeri gösteren kaolin kili, en az su ile likidite sınırınaerişen yani heyelana en uygun olan kil türüdür.

Çeşitli depolarda az yada çok kil vardır. Bunun oranı ve türü heyelanolayını arttıran yada azaltan yani heyelanların yayılış alanlarınıbelirleyen başlıca faktörlerden birisidir. Bu nedenle killiformasyonların, fliş, marn ve tüf gibi depoların yaygın olduğusahalarda heyelan çok fazla görülür. Buna karşılık kalker ve bazaltgibi kayalarda heyelan seyrek görülmektedir.

4. Tektonik Yapı

Tektonik yapı ile heyelan arsında çok sıkı bir ilişki vardır.Tabakaların yamaç eğimine paralel olarak dalmaları, heyelanlarıkolaylaştırır. Özellikle tabakalar arasında killi bir seviyenin varlığıönemli rol oynar. Kar veya yağmur sularının toprağa sızması sonucundaplastik veya likit hale geçen kil tabakasının üzerindeki kütleler çekimgücüne uyarak, toptan aşağıya doğru kayabilirler. Kayalarındiyaklazlarla derin ve sık bir şekilde parçalanmış olması da heyelanıkolaylaştıran koşullar arsında sayılabilir.

Heyelanlar, yukarıda sayılan nedenlerin birisi veya birkaçınınetkisiyle oluşurlar ve bazen topografyada çok önemli değişikliklereneden olurlar. Kayan kütlenin koptuğu yerde genellikle hilale benzerbir kopma yarası oluşmaktadır. Buradan ayrılan maddeler genellikle akışhareketini andıran şekiller gösteren ve çoğu kez üzerinde kapalıçanakçıklar bulunan bir yığın halinde aşağıya doğru yer değiştirirlerve heyelan kütlesinin gövdesini oluştururlar.

Bu kütle bazen bir akarsuyun yatağını tıkayarak bir Heyelan Setti Gölüoluşmasına yol açar. Örneğin Tortum Gölü, heyelanla Tortum vadisinintıkanması sonucunda meydana gelmiştir. Ayrıca heyelanlar sonucunda,yamaçlarda taraçalara benzer basamaklar oluşabilir.

HEYELAN ÇEŞİTLERİ

Genel olarak heyelan terimi ile açıklanan bu hızlı kütle hareketleriasıl heyelanlar, göçmeler ve toprak kaymaları olmak üzere üç tipeayrılabilirler.

1. Asıl Heyelanlar

Bunların oluşumunda su, hazırlayıcı bir rol oynar. Fakat asıl heyelankütlesi, su ile hamurlaşmış halde değildir. Kuru bir kütle halinde,fakat kaymaya uygun bir zemin üzerinde yer değiştirmiştir. Bu tipheyelanlar ülkemizde sık sık oluşurlar. Bu heyelanların en büyükolanları, genellikle bol yağışlı ve dik eğimli sahalarda, özelliklekuvvetle yarılmış, nemli ve litoloji bakımından da elverişli olan KuzeyAnadolu dağlık alanında oluşmuştur.Geyve, Ayancık, Sinop çevresi,Maçka, Of-Sürmene ve Trabzon-Sera heyelanları bunlarınbaşlıcalarındandır.

Sera Heyelanı, Trabzon şehrinin 10 km kadar batısında Sera Köyüyakınlarında 1950 yılında oluşmuştur. Heyelanın oluşmasından bir haftakadar önce, Sera vadisinin dik yamaçlarında derin yarıklar oluşmuş,topografya küçük ölçüde bazı değişikliklere uğramıştır. Fakat asılheyelan, birkaç dakika gibi kısa bir zaman içinde ve şiddetli birgürültü ile birlikte oluşmuştur.

Bir kısmı akış şekilleri gösteren, fakat asıl olarak kayma yüzeyleriboyunca yer değiştiren kütlenin ortalama uzunluğu 650 m. genişliği 350m., kalınlığı ise 65 m. kadardır. Böylece Sera heyelanı sonucunda 15milyon m³ hacminde kaya ve döküntü yer değiştirmiştir. Bu heyelankütlesi Sera deresinin vadisini tıkamış ve burada 4 km. uzunluğunda,ortalama 150 m. genişlikte ve 55 m. derinliğinde oldukça büyük bir setgölü oluşmuştur.

Araştırmalar, bu heyelanın oluşumunda normalden daha fazla yağışlıgeçen kış mevsimi ile karların hızla erimesine neden olan Föhnkarakterinde güney rüzgarlarının etkisi olduğunu göstermektedir. Buyolla zemine çok fazla oranda su sızmıştır. Zaten bu sahada çözülme çokderinlerde olduğu gibi, andezitik kayalar ve yastık lavlar derindiyaklazlarla yarılmış, aralarındaki bağlar gevşektir. Bu durum, su iledoygunlaşan arazinin kaymasını ayrıca kolaylaştırmıştır. Bundan başka,yamaç eğimlerinin çok fazla olması ve özellikle Sera deresinin yamacınalt kısmını oyması heyelanın oluşumunda rol oynamış olmalıdır.

2. Göçmeler

Heyelanın hareket bakımından farklı bir başka tipini oluştururlar. Butip heyelan bir kaşığa benzeyen konkav kopma yüzeyleri boyunca dönerekyer değiştiren kısımlardan oluşur. Kayan kısımlardan her biri, geriyedoğru çarpılır. Bunu sonucunda, kayan kütlelerin ilksel eğimlerideğişir ve bunların yüzeyleri kopma yarasının bulunduğu tarafa doğruyeni bir eğim kazanır. Yamaçların alt kısımlarının akarsular, dalgalargibi etkenler tarafından fazla oyulması göçme şeklindeki heyelanlarınbaşlıca sebebidir.

Falezlerin ve yamaçların gerilemesi, menderes halkalarının büyümesisırasında alttan oyma sürecine bağlı olarak sık sık göçmeler oluşur.Göçmüş kütleler veya bloklar büyük oldukları durumda, bunlar arasındaküçük göller veya yamaçlarda taraçalara benzer sahanlıklar oluşur.Küçük ve Büyük Çekmece göllerinin kenarlarında ve bu iki göl arasındakideniz kıyısı boyunca bu tür göçmelerin tipik örnekleri yaygındır.

3. Toprak Kaymaları

Bunlar heyelanın, bazı bakımdan çamur akıntılarına benzeyen birtürüdür. Fakat çok yavaş oluşmaları, belli bir yatağa bağlı olmamalarıve içerdikleri suyun çok daha az olması gibi farklarla çamurakıntılarından ayrılırlar. Geriye doğru eğimlenme göstermediklerindendolayı da, yukarıda açıklanan göçmelerden farklı oldukları görülür.Toprak kaymaları, su ile doygun hale gelen ve bu şekilde bütünü ilekayganlaşan yüzeysel depoların, döküntü örtüsünün veya toprakların yeraldığı yamaçlarda oluşur.

Bu şekilde bir kopma yarası ve kıvamlı bir hamur gibi yer değiştirenbir heyelan kütlesi meydana gelir. Bu açıklamalardan anlaşılacağıüzere, toprak kaymaları asıl heyelandan daha yüzeyseldir; aslındatoprak tabakasını ve onun altındaki döküntü örtüsünü ilgilendirir. Bukütle hareketinin en yaygın olduğu sahalar, litoloji bakımından dauygun olmak koşulu ile nemli iklim bölgeleridir.