Gelgit olayı, Manş Denizi'nin ve Atlas Okyanusu'nun sığ kıyılarındakolayca gözlenebilir: deniz, kıyı yönünde ilerler, kumsalı örterek birsüre öyle durur, sonra açıklara doğru çekilerek daha önce kaplamışolduğu yüzeyi yeniden açıkta bırakır. Kabarma ile alçalma arasındakiyüzey farkına yükselme denir.
Bu hareket okyanusların çoğunda, 24 saatte iki defa (yarım günlükgelgit) tekrarlanır; buna karşılık yeryüzünün birçok bölgesinde ancakbir defa (günlük gelgit) olur. Yılın bazı mevsimlerinde, kıyınınbelirli noktalarında, çok genişlik kazanır: Mont-Saint-MichelKörfezi'nde 15 metre, Kanada'da, Fundy Körfezi'nde 19 metre.
Gökcisimlerinin Etkisi
Bu olay hakkında ilk yeterli açıklama, ancak XVIII. yy.da ve İngilizbilgini Isaac Newton tarafından yapılabilmiştir. Bu bilgininçalışmalarına göre gelgitin aslı, gökcisimlerinin çekim gücüdür vegökcismi ne kadar büyük ve Dünya'ya ne kadar yakın olursa, çekim gücüde o kadar güçlü olur.
Gezegenlerle Güneş'in etkisi önemsiz olmamakla birlikte bu konudabaşlıca rol, yakınlığı dolayısıyla, Ay'dadır. Böylece, gelgit vaktindeher gün görülen 50 dakikalık sapmanın nedeni de anlaşılır; çünkü Ay,Dünya'ya göre her 24 saat 50 dakikada bir aynı duruma gelir. Ay veGüneş'in çekim etkisi birbirine eklendiği zaman büyük gelgitler, bu ikietki birbirine karşıt olduğu zaman ise küçük gelgitler oluşur.
Gelgit olayının meydana gelmesi için, deniz yüzeyinin yeterince büyükolması gerekir, yoksa çekim gücü önemsiz kalır: sözgelimi Akdeniz'desuların hareketi ancak yirmi-otuz santimetre içerisinde kalır. Ayrıca,kıyı çizgileri de gelgitlerin genişliğini etkiler: körfezlerde vehaliçlerde gelgitler daha belirli olur.
Ancak, Newton'un yorumu da tamamen yeterli sayılmaz. Özellikle BüyükOkyanus ve Hint Okyanusu'nun bazı kıyılarında, günlük gelgitlerde niçinsuların 24 saatte ancak bir defa kabarıp bir defa alçaldığınıaçıklayamaz. Bazı yerlerde gelgit yüksekliği bir metreyi aşar, oysabütün gökcisimlerinin gücü birleşse bile, bir metreyi aşkın bir gelgitmeydana getirememesi gerekir. Aslında, gelgit olayı «seselim» cinsindençok karmaşık bir olaydır: gökcisimleri, art arda düzgün itimlerin, birsalıncağı gittikçe daha yukarılara çıkardığı gibi, ardışık bir çekimgücüyle bunu sağlar.
İnsan ve Gelgitler
XIX. yy. sonunda İngiliz bilgini lord Kelvin ile Fransız bilgini HenriPoincare, gelgitleri önceden bilmeye yarayan ve denizciler için çokfaydalı cetvellerin hazırlanmasına olanak sağlayan hesaplar yaptılar.
Bugün, hemen her büyük ülkede, kıyıların önemli her noktasındaki yerelgenlik katsayılarım ve başlıca dalgaların her birine uygulanacakdevirlerini deneysel olarak bulan bir hidrografya servisi vardır. Yılınher günü için, bu noktalardaki gelgit tahminleri yapılır ve lordKelvin'in gelgit tahmin aletiyle hesaplar tamamlanır.
Gerçekten de gelgit, gemiciler için büyük kolaylıklar sağlar, çünkügemilerin sığ haliçlere ve limanlara girmesini ve çıkmasınıkolaylaştırır. Ama çoğu zaman, sular alçaldığında gemiler oturmasındiye tesviye havuzları yapmak gerekir.
Gelgit hareketleri, küçümsenmeyecek bir enerji kaynağıdır («mavi»kömür). Ortaçağ'da bile gelgit değirmenleri vardı. Haliçlere yapılacakhidrolik santrallar, elektrik üretecek türbinleri çalıştırmak üzeresuyun gücünden yararlanarak bu enerjiyi kullanabilir. Ama böylesantrallar yapmakta henüz tereddüt var, çünkü bunlar çok pahalıdır.Bugün için dünyadaki bu tip tek santral, Bretagne'da bulunan Rancegelgit elektrik fabrikasıdır.
Bir gelgit olayında, sular kabardığı sırada kıyının görünüşü: Atlas Okyanusu kıyısında (Vendee) Saint-Jean-de-Mont kumsalı.
Gelgit olaylarının şeması. Büyük gelgitlerde (solda), Ay ile Güneş'inçekim güçleri birbirine eklenir. Küçük gelgitlerde (ortada), bu ikietki birbirine ters düşer. Deniz çekilince kumsallarda belirgin dalgaizleri kalır (sağda).
Kıyılarda Yaşam
Gelgit alanındaki hayvanlar ve bitkiler, hayatta kalabilmek için bazıözel nitelikler taşımak zorundadır. Günde iki kere su dışında vegüneşte kaldıkları için bu canlılar kurumaya karşı dirençli olmalı vebüyük sıcaklık farklarına dayanabilmelidir. Tatlı sudan (çünkü sularçekildiğinde yağmur yağabilir) etkilenmemeleri ve nihayet dalgalarınyıkıcı gücüne karşı da dirençli olmaları gerekir.
