Friedrich Wilhelm

[boxcigar]

Friedrich Wilhelm



Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Freiherr von Humboldt, (14 Eylül1769, Berlin – 6 Mayıs 1859, Berlin), Prusyalı doğabilimci ve kâşif.Prusyalı bakan, filozof ve dilbilimci Wilhelm von Humboldt'un küçükkardeşi. Humboldt'un botanik coğrafya üzerine yaptığı çalışmalarbiyocoğrafya dalının temelini oluşturmuştur.
1799 ile 1804 yılları arasında Güney ve Orta Amerika'ya giden vonHumboldt, keşif gezileri sonucunda kıtayı bilimsel açıdan betimleyenilk bilimadamı olmuştur. 21 yıl boyunca yaptığı gezilerdekarşılaştıklarını devasa bir eserde toplamıştır. Atlantik Okyanusu'nuniki kıyısında yer alan kara parçalarının (özellikle Güney Amerika veAfrika'nın) bir zamanlar birleşik olduğunu ilk öne süren Humboldtolmuştur. Hayatının son dönemlerinde yazdığı Kosmos adlı eserinde dünyaüzerine bilgi toplayan çeşitli bilim dallarını birleştirmeyeçalışmıştır. Humboldt aralarında Joseph-Louis Gay-Lussac, Justus vonLiebig, Louis Agassiz ve Matthew Fontaine Maury'nin bulunduğu birçokbilimadamıyla çalışmış ve çalışmaları desteklemiştir.
Yaşamı ve yolculukları
Gençliği ve eğitimi
Von Humboldt'un Prusya ordusunda binbaşı olan babası Pomeranya'nın öndegelen ailelerinden birine mensuptu ve Yedi Yıl Savaşları'ndakihizmetleri karşılığında kraliyet nazırlığı göreviyle ödüllendirilmişti.Baron von Hollwede'nin dul eşi Maria Elizabeth von Colomb ile 1766yılında evlendikten sonra iki oğlu olmuştu. Bunlardan küçük olanıAlexander'dır.
Alexander von Humboldt'un çocukluğu ne sağlık ne de zekâ açısından pekümit verici geçmemiştir. Yine de kısa sürede kendine özgü özellikleriortaya çıkmıştır. Bitkileri, kabuklu hayvanların kabuklarını veböcekleri toplayıp etiketlendirdiği için "küçük eczacı" diyeadlandırılmıştır. 1779 yılında babasının beklenmeyen ölümü sonrasındaannesinin verdiği yerinde kararlarla eğitimini sürdürmüştür. Politikkariyer için altı ay Frankfurt Üniversitesi'nde finans okudu ve bir yılsonra 25 Nisan 1789'da Christian Gottlob Heine ve Johann FriedrichBlumenbach'ın verdiği derslerle ünlenen Göttingen Üniversitesi'nekaydoldu. Çeşitli alanlara duyduğu ilgi ve yeteneği öylesine gelişmiştiki, 1789 yılında bir tatil esnasında Ren Nehri'ne yaptığı bir gezidensonra "Mineralogische Beobachtungen über einige Basalte am Rhein" (RenNehri'ndeki bazı Bazalt kayalar üzerine mineralojik gözlemler)(Brunswick, 1790) adlı eseri yazdı.
Yolculuklara olan tutkusu, Kaptan James Cook’un ikinci yolculuğundayanında bulunan, Heyne’in damadı Georg Foster ile Göttingen’de kurduğuarkadaşlıkla iyice pekişti. Artık çalışmaları ve nadir olarak biraradagörülen kişisel yetenekleri olağanüstü bir anlayış ile kendisinibilimsel kâşif olarak hazırlama amacına yönelmişti. Bu düşünceyleHamburg’ta ticaret ve yabancı diller, Freiberg’te Abraham GottlobWerner ile coğrafya, Jena’da Justus Christian Loder ile anatomi, FranzXaver von Zach ve Johann Gottfried Koehler ile astronomi ve bilimselaletlerin kullanımı konularında eğitimini sürdürdü. Freibergmadenlerindeki bitki örtüsü üzerine yaptığı çalışmalar sonucunda 1793yılında "Florae Fribergensis Specimen" (Fribergen Florasından Örnekler)adlı eserini yayımladı. Luigi Galvani tarafından yeni keşfedilmiş olankasların tepkiselliği fenomeni üzerine yaptığı uzun süreli deneylersonucunda 1797 yılında Berlin’de "Versuche über die gereizte Muskel-und Nervenfaser" (Kas ve sinir lifleri tepkiselliği üzerine çalışmalar)adlı çalışmasını yayımladı.


Humboldt’un Friedrich Georg Weitsch tarafından 1806 yılında yapılan bir portresi.
Avrupa’daki yolculukları ve çalışmaları
1794 yılında ünlü Weimar arkadaş grubuna katıldı ve Haziran 1795’teFriedrich Schiller’in Die Horen isimli yeni dergisine Die Lebenskraft,oder der rhodische Genius adlı felsefi bir alegori yazdı. 1790 yazındaGeorg Foster ile birlikte kısa süreliğine İngiltere’ye gitti. 1792 ve1797 yıllarında Viyana’da bulundu. 1795'te İsviçre ve İtalya’da jeolojive botanik ile ilgilendiği bir gezi yaptı. Bu sıralarda, 29 Şubat1792’de Berlin’de maden vergi tayin memuru olarak resmî bir göreveatandı. Devlet için çalıştığı bu görevi yalnızca bilime hizmet etmekiçin bir çıraklık dönemi gibi görmüş olsa da, sorumluluklarını öyleçarpıcı bir yetenekle yerine getirdi ki kısa sürede bölümünün başınageçmekle kalmayıp önemli diplomatik görevler de üstlendi. 19 Kasım1796’da annesinin ölümü dehasının peşinden gidebilmesinin önünü açtı.Resmî görevlerinden uzaklaşarak, çok uzun zamandır içinde olan uzakdiyarlara gitme hülyasını gerçekleştirmek için bir fırsat çıkmasınıbeklemeye başladı.
Güney Amerika Seferi
Katılması için resmî olarak davet edildiği Nicolas Baudin’in dünyayolculuğunun ertelenmesi üzerine, Mısır’da bulunan Napolyon Bonapart’akatılmak için, ertelenen seferin botanikçisi Aimé Bonpland ile birlikteParis'ten ayrılıp Marsilya’ya gider. Mısır’a ulaşmak için çabalarkenyolları Madrid’e düşer ve beklenmedik bir şekilde, bakan Don MarianoLuis de Urquijo’nun himayesiyle keşif için İspanyol Amerika’sınagitmeye karar verirler.
Önemli tavsiye mektuplarıyla birlikte 5 Haziran 1799’da A Coruña’danPizarro gemisiyle denize açılırlar. Teide’ye tırmanmak için altı günboyunca Tenerif’te durakladıktan sonra 16 Temmuz’da Venezuela’daCumaná’da Güney Amerika’ya ayak basarlar. Caripe’deki misyonermerkezini ziyaret eden Humboldt burada bulduğu guácharo kuşunusteatornis caripensis adıyla bilim dünyasına tanıtacaktır. Cumaná’dandönen Humboldt 11 Kasım’ı 12 Kasım’a bağlayan gece dikkat çekici birmeteor yağmuru gözlemler. Bu, günümüzde Leonidler diye bildiğimizmeteor yağmurudur. Bonpland ile birlikte Caracas’a giden Humboldt, 1800yılının Şubat ayında Orinoco Nehri’nin izlediği yolu keşfetmek içinkıyıdan uzaklaşır. Dört ay süren ve 2.775 km. boyunca vahşi ve ıssızarazide geçen bu yolculuk sonucunda Orinoco ile Amazon nehirleriarasında bağlantı sağlayan Casiquiare Kanalı’nın varlığı kanıtlanmış vebağlantının tam yerinin saptanması da sağlanmıştır. 19 Mart 1800tarihinde Humboldt ve Bonpland yakaladıkları elektrikli yılan balıklarınedeniyle bolca elektrik şokuna maruz kaldılar.
24 Kasım’da Küba’ya geçen iki arkadaş birkaç ay burada kaldıktan sonraKolombiya’daki Cartagena’ya çıkarak anakaraya geri dönerler. Sularıkabarmış olan Magdalena Nehri boyunca ilerleyip, Cordillera RealDağları’nın donmuş sırtlarından geçen zorlu bir yolculuktan sonra 6Ocak 1802’de Quito’ya varırlar. Burada kaldıkları sürede hem PichinchaDağı’na hem de Chimborazo Dağı’na tırmanırlar. Bu tırmanışla Humboldtve ekibi zamanın dünya rekoru sayılabilecek olan 5.878 m.lik yüksekliğeulaşmıştır. Yol üzerinde Amazon’un kaynaklarını araştırdıktan sonraPeru’da Lima’ya ulaşınca sefer sona erer. Humboldt, Callao’da 9Kasım’da Merkür’ün Güneş önünden geçişini gözlemler. Aynı zamandaguano’nun gübre özelliklerini inceler. Guano’nun Avrupa’ya girişiHumboldt’un yazıları neticesinde olmuştur. Fırtınalı bir denizyolculuğundan sonra Meksika’ya gelirler. Burada yaklaşık bir yılkaldıktan sonra kısa süreliğine Amerika Birleşik Devletleri’ne uğrar veDelaware Nehri’nin ağzından Avrupa’ya yelken açarlar. Bu yolculuğunsonunda 3 Ağustos 1804 günü Fransa’nın Bordeaux şehrine çıkarakAvrupa’ya geri dönerler.
Güney Amerika Seferi’nde başardıkları


1815 yılında kendi yaptığı portresi
Bu unutulmaz sefer sonucunda Humboldt fiziki coğrafya ilemeteorolojinin temelini ana hatlarıyla kurmuştur. 1817 yılında çizdiğieşsıcaklık eğrileri ile değişik ülkelerin iklimsel koşullarınıkıyaslamayı önerdi ve yöntemlerini ortaya koydu. İlk olarak denizyüzeyinden yükseldikçe ortalama sıcaklıkların düşüş hızını inceleyerektropik fırtınaların kaynağını açıkladı. Bu çalışmalar, yüksekenlemlerde karşılaşılan atmosferik karışıklıkları açıklayan karmaşıkyasaların bulunmasına ilişkin ilk ipuçlarını oluşturmuştur. Bitkilerincoğrafyası üzerine olan denemesi ise organik yaşamın dağılımını,değişen fiziki koşullardan etkilenmesine bağlamak gibi yeni bir düşünceüzerine oturtulmuştu. Kutuplardan ekvatora doğru gittikçe Dünya’nınmanyetik alan yoğunluğunun azaldığını bulan Humboldt, bu buluşunu 7Aralık 1804'te Paris Enstitüsü’nde kendi okuduğu bir bildiriyle sunar.Başkaları tarafından da yapıldığına dair iddiaların hızla ortayaçıkması bu buluşun önemini ortaya koymaktadır. Jeolojiye olankatkıları, Yeni Dünya’nın volkanları üzerine yaptığı dikkatliçalışmalardan oluşmaktadır. Bu volkanların doğal olarak bir hat boyuncaoluştuğunu ve büyük olasılıkla da geniş yeraltı çatlaklarının üzerindeyer aldıklarını gösterdi. Daha önceden tortul olduğu düşünülenkayaçların magmatik olduğunu göstererek hatalı görüşlerin ortayaçıkartılmasına büyük katkılarda bulundu.
Avrupa’dan uzak kaldığı süre boyunca topladığı, ansiklopedik ölçüdekibilimsel, politik ve arkeolojik bilgi bütününün uygun şekle sokularakyayımlanması artık Humboldt’un en büyük isteği hâline gelmişti.Manyetik sapma yasasını incelemek amacıyla Joseph Louis Gay-Lussac ileİtalya’ya yaptığı kısa gezinin ardından doğduğu şehirde iki buçuk yılkalan Humboldt 1808 ilkbaharında büyük eserini basabilmek için gerekliolan bilimsel işbirliğini sağlayabilmek üzere Paris’e yerleşti.Başlangıçta yalnızca iki yıl süreceğini umduğu bu devasa iş Humboldt’unyirmi bir yılını aldı ve yine de tamamlanamadı. Paris’te bulunduğu ilkyıllarda önceleri rakibi ama artık arkadaşı olan Joseph-LouisGay-Lussac ile hem kaldığı hem de çalıştığı yeri paylaştı, gazanalizleri ve atmosferin yapısı üzerine onunla birlikte çalıştı.
Humboldt takdir görüyor
Humboldt artık, Napolyon Bonapart'tan sonra Avrupa'daki en ünlükişiydi. Her yerde alkışlarla karşılanıyordu. Hem yerli hem de yabancıakademiler, Humboldt'u üyeleri arasına katabilmek için yarışıyordu.Prusya Kralı III. Friedrich Wilhelm, Humboldt'u saray nazırı ilanetmiş, herhangi bir görev beklemeden daha sonra ikiye katlanacak olan2.500 talerlik bir maaş bağlamıştı. Humboldt, 1810 yılında Prusyaeğitim bakanlığı görevini reddetti. 1814 yılında müttefik hükümdarlaraLondra'da eşlik etti. 1818 yılında Prusya Kralı'nın emriyle AachenKongresi'ne katıldı. 1822 sonbaharında yine aynı kralla birlikte VeronaKongresi'ne katıldı, buradan kraliyet maiyetinde önce Roma'ya sonraNapoli'ye geçti ve 1823 sonbaharında Paris'e döndü.