Enver Paşa

Asıl adı İsmail Enver'dir. İstanbul Divanyolu'nda doğdu, Doğumu ileilgili olarak Türkçe ve Almanca otobiyografilerinde farklı tarihlerverilmektedir (23 Kasım 1881 Çarşamba, 6 Aralık 1882 Çarşamba). AilesiManastırlı olup babası, önceleri Nâfıa Nezâreti fen memurluğu yapan,daha sonra surre emini olan sivil paşalık rütbesine yükselen Ahmed Bey,annesi Ayşe Hanım'dır. Küçük yaşta gösterdiği aşın İstek sebebiylehenüz üç yaşında iken ibtidâi mektebine kaydedildi. Ardından FâtihMekteb-i İbtidâisi'ne girdi. Bu okulun ikinci sınıfında iken babasınınManastır vilâyeti Nâfia fen memurluğuna tayini üzerine öğrenimine buşehirde devam ettikten sonra yine aynı yerde askeri rüşdiye ve askerîidadi tahsilini tamamlayarak Mekteb-i Harbiyye-i Şâhâne'ye girdi. Dahao sıralarda, yüksek okullarda yaygın olan II. Abdülhamid aleyhtenpropagandadan etkilendiği otobiyografisinden anlaşılan Enver Bey,Mekteb-i Harbiyye-i Şâhâne'yi dokuzuncu olarak bitirip erkânı harpsınıfı için ayrılan kırk beş kişilik kontenjan içerisine girmeyibaşardı.

Erkânıharp eğitimi sırasında bir defa Yıldız Sarayına götürülereksorgulandıysa da hüküm giymedi. Ancak bu dönemdeki İttihat ve TerakkiCemiyeti faaliyetlerine katılmadığı kesindir. Sınıf ikincisi olarakokuldan mezun olduktan sonra 1903 yılı Ocak ayında erkânıharp yüzbaşısırütbesiyle Manastır'daki 13. Seyyar Topçu Alayı'na tayin edildi. Buesnada Bulgar çetelerinin takip ve tenkili için yapılan harekâtakatıldı, 1903 yılı Eylülünde Koçana'da bulunan 20. Piyade Alayı'nınbirinci bölüğüne nakledildi. Nisan 1904 tarihinde Üsküp'teki 16, SüvariAlayı'nda görevlendirildi. Aynı yılın Ekim ayında İştip'teki alayagiren Enver Bey iki ay sona "sunûf-i muhtelife" hizmetini tamamlayarakManastır'daki karargâhına geri döndü. Burada erkânıharp dairesininbirinci ve ikinci şubelerinde yirmi sekiz gün çalıştı. ArdındanManastır Mıntıka-i Askeriyyesİ Ohri ve Kırçova mıntıkalarımüfettişliğine tayin edildi. 7 Mart 1905'te kolağası oldu. Bu görevsırasında Bulgar, Rum ve Arnavut çetelerine karşı girişilen askerîharekâtta üstün başarılar gösterdiğinden dördüncü ve üçüncü Mecidi,dördüncü Osmani nişanlan ve altın liyakat madalyası ile ödüllendirildi:13 Eylül 1906 tarihinde binbaşılığa yükseltildi. Bulgar çeteleri-nekarşı yürüttüğü faaliyet onun üzerinde Milliyetçilik fikirlerininetkili olmasında rol oynadı. Bu ay içinde Selanik'te kurulan OsmanlıHürriyet Cemiyeti'ne on ikinci üye olarak katıldı. Manastır'a dönüşündecemiyetin buradaki teşkilatım kurma faaliyetinde bulundu. Bufaaliyetleri, Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile merkezi Paris'te olanOsmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti'nin birleşmesi ve ilk örgütünOsmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti Dahili Merkez-i Umumisi adınıalmasından sonra daha yoğun olarak sürdürdü. Terakki ve İttihatCemiyeti tarafından başlatılan ihtilal girişimlerine katıldı.Faaliyetinin ihbar edilmesi üzerine İstanbul'a davet edildi. Ancak 24Haziran 1908 akşamı dağa çıkarak ihtilalde öncü rol oynadı.

Tikveş'teki örgütlenme faaliyetinden sonra 21 Temmuz 1908'de Köprülü'yegeçen Enver Bey, 23 Temmuz 1908 tarihinde II Abdülhamid'in Meclis-iMebusan'ı yeniden toplantıya çağıran iradesi sonrasında Selanik'egiderek bu şehirdeki kutlamalara katıldı. Dağa çıkan subaylar arasındaen kıdemlisi olduğundan ve Kolağası Niyazi Bey ile beraber en önemlifaaliyeti gerçekleştirdiğinden bir anda "kahraman-ı hürriyet" halinegeldi ve bu tarihten itibaren yeniden Osmanlı İttihat ve TerakkiCemiyeti adını kullanmaya başlayan örgüt içindeki askeri kanadın öndegelen isimlerinden biri oldu. 23 Ağustos 1908'de Rumeli VilayetiMüfettişliği refakatine verilen Enver Bey, 5 Mart 1909'da 5000 kuruşmaaşla Berlin askeri ataşesi olarak görevlendirildi.

31 Mart Vak'ası üzerine geçici olarak yurda dönen Enver Bey İstanbul'daHareket Ordu'-suna katıldıktan sonra tekrar Berlin'e gitti. 12 Ekim1910 tarihinde Birinci ve İkinci Ordu manevralarında hakem olarak görevyapmak üzere yeniden İstanbul'a geldi ve kısa bir şiire sonra geridöndü. Mart 1911'de İstanbul'a gelen Enver Bey, 19 Mart 1911'deMakedonya'daki çete faaliyetlerine karşı alınacak tedbirleri denetlemekve bu alanda rapor hazırlamak üzere bölgeye gitti. Enver Bey dolaştığıSelanik, Üsküp, Manastır, Köprülü ve Tikveş'te bir yandan çetelerekarşı alınacak tedbirler üzerinde çalışırken öte yandan İttihat veTerakki Cemiyeti ileri gelenleriyle görüştü. 11 Mayıs 1911 tarihindeİstanbul'a döndü. 15 Mayıs 1911'de Sultan Mehmed Reşad'ın yeğenlerindenNaciye Sultan ile nişanlandı. 27 Temmuz 1911'de Malisör isyanısebebiyle İşkodra'da toplanan İkinci Kolordu'nun erkânıharp reisiolarak Trieste üzerinden İşkodra'ya gitmek üzere İstanbul'dan ayrıldı.29 Temmuz'da ulaştığı İşkodra'da Malisör isyanının bastırılması,İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Arnavut üyeleriyle olan meselelerininhallinde önemli rol oynadı. Daha sonra Berlin'e geçtiyse deİtalyanlar'ın Trablusgarp'a saldırmaları üzerine yurda döndü.

3 Eylül 1911 tarihinde Selanik'te yapılan İttihat ve Terakki Cemiyetimerkez-i umumi toplantısında İtalyanlar'a karşı bir gerilla savaşıyürütmesi fikrini savunan Enver Bey bu görüşünü diğer örgüt üyelerinede kabul ettirdi. 8 Ekim 1911'de padişah ve hükümet yetkilileriylegörüştükten sonra İskenderiye'ye gitmek üzere 10 Ekim 1911'deİstanbul'dan ayrıldı. Mısır'da ileri gelen Arap liderleriyle çeşitlitemaslar kurup 22 Ekim'de Bingazi'ye hareket etti. Çölü geçerek 8Kasımda Tobruk'a ulaştı, l Aralık 1911 'de Aynülmansûr'da askerikarargahını kurdu. İtalyanlar'a karşı yapılan muharebe ve gerillaharekatında büyük başarılar elde etti. 24 Ocak 1912 tarihinde bugörevine ilaveten Bingazi mutaasarrıflığına tayin edildi. 10 Haziran1912'de kaymakam oldu. Kasım 1912 sonlarında Balkan Savaşı'na katılmaküzere Bingazi'yi terkederek tebdili kıyafetle İskenderiye'ye, oradan debir İtalyan gemisiyle Brindisi'ye gitti. Viyana üzerinden İstanbul'adönen Enver Bey, l Ocak 1913'te Nazım Paşa ile görüştü. Harbiye nazırıile Kamil Paşa'nın istifaya zorlanması ve yerine savaşa devam edecekbir hükümetin kurulması konusunda anlaşmaya vardı. Daha sonda bu fikri,Kamil Paşa'nın görevde kalmasını isteyen Sultan Mehmed Reşad'a da kabulettirmeye ça-îıştı.

Enver Bey ile İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ileri gelenleri 23 Ocak1913 tarihinde Bâ-biâli Baskını'nı gerçekleştirdiler. Enver Bey öncürol oynadığı bu hükümet darbesinde Kamil Paşa'ya İstifanamesiniimzalattı. Ardından padişahı ziyaret ederek Mahmud Şevket Paşa'nınsadarete getirilmesini sağladı. 12 Haziran 1913'de Mahmud ŞevketPaşa'nın hallinden sonra ülke yönetimine fiilen el koyan İttihat veTerakki içindeki askeri kadronun da lideri haline gelen Enver Bey,hayati kararların alınmasında etkili oldu. II Balkan Savaşı sırasında22 Temmuz 1913'te Edirne'ye girişi toplum nezdindeki prestijini daha daartırdı. 15 Aralık 1913'de Miralay, 3 Ocak 1914'te Mirliva, aynıtarihte Ahmed İzzet Paşa'nın yerine Harbiye nazırı oldu.

8 Ocak 1914 tarihinde aynı zamanda Erkan-i Harbiye-i Umumiyye reisliğigörevini üstlenen Enver Paşa yeni görevinde büyük bir gayretle, I.Balkan Savaş'nda bozguna uğrayan Osmanlı ordusunun yenidendüzenlenmesine çalıştı. II. Abdülhamid dönemin yaşlı paşalarınıntamamına yakın bir kısmı emekli edildi ve genç subaylar orduda önemligöreve getirildi. Enver Paşa'nın mahiyetinde çalışmış olan İsmet İnönüve Kazım Karabekir gibi subaylar onun bu çabalarının başarılı olduğunukabul ederler. Enver Paşa'nın bu düzenlemesi bir anlamda Cumhuriyet'inkuruluşunda önemli rol oynayan a kadronun da Osmanlı ordu teşkilatındayükselmesini sağladı. Enver Paşa, Harbiye n sırasında "enverîye" adıverilen askeri ve aynı adla anılan, sesli, sessiz harflerin herharfinin ayrı yazılması ile uygulanan bir yazı gibi yenilikler yaptı. 5Mart 1914 tarihim Naciye Sultan ile evlenen Enver Paşa, İttihat iTerakki Cemiyeti tarafından Almanya ile ittifak anlaşması sağlamak İçingirişimlerde bulunmak üzere görevlendirildi. Enver Paşa'nın ilk girişimve teklifleri Alman İmparatorluğu'nun İstanbul Büyükelçisi Hans vonWangenheim tarafından reddedildi. Daha sonra Avusturya-Maceristanyetkililerin de baskıları ile Wangenheim'ın Şansölye Betmann Hollweg'initirazlarına neden olan Kayser II. Wilhelm'in şahsi emriyle Ağustos1914 tarihli ittifak anlaşması ile Genel kanaatin aksine, ittifakanlaşması Almanlar'dan gelmediği gibi bu alanda yanaşmamakta uzun süredirenen de Alman İmparatorluğu olmuştur. Dolayısıyla Enver Paşa'nınOsmanlı Devleti'ni bir oldu bitti sı cunda Almanlar'la ittifakanlaşması imzalat zorladığı tezi doğru değildir; ayrıca hiç bir büyükAvrupa devleti tarafından ittifaka ne dahil edilmeyen OsmanlıDevleti'nin Alman ittifakını sağlaması gerektiği konusunda İttihat veTerakki liderlerinin tamamı aynı kaanati taşıyordu.

10 Ağustos 1914 günü Çanakkale önüne gelen Goeben ve Breslau buharlıAlman savaş gemileri peşlerindeki İngiliz gemilerinden kaçabilmek içingiriş izni isteyince kendisiyle görüşen Kress von Kressenstein'intalebiyle Enver Paşa re'sen verdiği bir emirle gemilerin içerialınmasını ve eğer takip etmek isterlerse İngiliz gemilerine ateşaçılmasını emretti. Olayları yaşayan bazı subaylar, 22 Ekim 1914'deEnver Paşa'nın Amiral Souchon'a Karadeniz'deki Rus donanmasınasaldırması için şifahi emir verdiğini iddia etmektedirler. Ancak bukonuda yazılı bir emir 25 Ekim 1914'te Enver Paşa tarafından amiralegönderilmişti. 29 Ekim 1914 günü Karadeniz'e manevra gerekçesiyle çıkanOsmanlı donanmasının Rus Çarlığı liman ve gemilerine saldırısısonrasında Enver Paşa, müttefiklerine tazminat ödeyerek tarafsızlığınkorunması fikrini savunan hükümet üyelerine karşı savaşa giriş tezininen hararetli savunucusu oldu.

Savaşa girilmesinden sonra Enver Paşa Harbiye nazırı olarak askeriharekatın yönetimini de ele aldı. Ancak kendisinin tamamen bir Almankuklası olup onların isteklerini yerine getirmeye çalıştığı şeklindekigörüşler doğru değildir. Bizzat Alman belgeleri, Enver Paşa'nın çeşitlihususlarda Alman askeri yetkilileriyle çatıştığını göstermektedir.Enver Paşa'nın I. Dünya savaşı sırasındaki fiili tek kumandası Kafkascephesinde olmuştur. 14 Ekim 1918 tarihinde Talat Paşa kabinesininistifası ile Enver Paşa'nın da Harbiye nazırlığı sona erdi ve 1-2 Kasım1918'de İttihat ve Terakki'nin diğer yedi lideriyle birlikte Ülkedenayrıldı.

Enver Paşa ülkeden ayrılmadan önce Sadrazam Ahmed İzzet Paşa'ya yazdığımektupta kullandığı ifadeler, onun Azerbaycan'da müstakil bir Türkhükümeti kurmaya çalışacağı intibasını uyandırmaktaydı. NitekimKırım'da Berlin'e giden arkadaşlarından ayrılarak amcası Halil Paşa vekardeşi Nuri Bey'in denetiminde bulunan Kafkasya'daki ordu birliklerineulaşmak üzere oraya hareket etti. Ancak kayalara bindiren takanınbatması sonucunda bunu gerçekleştiremediği gibi bölgedeki birliklerinetkisiz hale getirilerek kumanda heyetinin tutuklandığım öğrenince deBerlin'e gitmeye karar verdi. Nisan 1919'da Berlin'e gidip Babelsbergsemtine yerleşti ve Almanya'da yeniden teşkilatlanmaya çalışan İttihatve Terakki'nin faaliyetinde rol oynadı; ayrıca İngilizler'le de çeşitlipazarlıklarda bulundu, fakat bu alanda bir anlaşma sağlanamadı. EnverPaşa Talat Paşa ile birlikte 1919 Ağustos ayı sonunda Bolşevikliderlerinden Kari Radek'i tutuklu bulunduğu hücresinde ziyaret etti.Radek İttihat ve Terakki'nin bu iki liderini Moskova'ya davet etti. 10Ekim 1919 tarihinde Mehmet Ali Sami takma adı ve Rusya'daki TürkHilal'i Ahmar temsilcisi bir doktor kimliğiyle uçakla Berlin'denMoskova'ya hareket eden Enver Paşa, 13 Ekimde Königsberg'e ve 15Ekim'de Shiaulai'ye (Litvanya) vardı. Daha sonra Abe-li'ye iniş yapanuçak yolcuları Litvanya yetkilileri tarafından göz altına alındılar veKaunas'sa gönderildiler. Enver Paşa Kaunas'taki hapishanede iki aygeçirdikten sonra tekrar Berlin'e döndü.

Bu sırada hapisten çıkan Radek'in talebi üzerine bazı İttihat veTerakki liderleri Moskova'ya hareket ettiler ve 27 Mayıs 1920 tarihindeburada buluştular. Berlin'de kalan Enver Paşa'da çeşitli temaslardansonra Altman adına düzenlenmiş sahte belgelerle yola çıktı. Ancak buuçağı yine zorunlu iniş yapınca tekrar yakalandı ve Riga hapishanesinegötürüldü. Burada bir komünist, bir Alman yahudisi olarak muamele görenEnver Paşa tekrar serbest bırakıldı. 1920 Ağustos ayının başında üçüncüdefa Berlin'i terk eden Enver Paşa Stettin, Königsberg, MingskveSomalengk üzerinden 16 Ağustos tarihinde Moskova'ya ulaştı. Buradagayet iyi karşılandı ve Kremlin'in büyük duvarına bakan SopiskaiaNaberezhnaya semtindeki bir konuk evine yerleştirildi.

Enver Paşa eski ittihatçı arkadaşları ve Orta Asya'dan gelentemsilcilerle görüştü. Ayrıca Çiçerin, Radek, Zinoiev ve Lenİn ilegörüşmeler yaptı ve Sovyet-Alman temaslarında arabuluculuk göreviniüstlendi. Berlin'den Moskova'ya gelmesinde yardımcı olan eski arkadaşıHans von Seect'e yazdığı 25 ve 26 Ağustos tarihli iki mektuba göre,Troçki ve temsilcisi E.M. Skliansky'le yaptığı görüşmelerde Anadoluhareketine silah yardımında bulunulmasını istedi ve söz dahi aldı.îslâm İhtilal Cemiyetleri İttihadı adında bir örgüt kurdu. Enver Paşa1-8 Eylül 1920 tarihinde Bakü'de gerçekleşen Doğu Halkları Kongresi'neLibya, Tunus, Cezayir ve Fas'ı temsilen katıldı. Ankara hükümeti dekongrede İbrahim Tali (Öngören) tarafından temsil edildi. Ancak bukongre önemli sonuçlar doğurmadı. Sovyetlerin ihtilalci grupları değil,Mustafa Kemal, Rıza Şah, Çang-Kay-Şek Emanullah Han gibi tarafsızliderlerin yönetimlerini destekleme kararları Enver Paşa'nın işinizorlaştırdı. Ekim 1920 başlarında yeniden Berlin'e döndü veLüksgrunewald semtine yerleşti. Daha sonra İsviçre'ye giden Enver Paşaburada Hakkı Paşa ile görüşerek Rusya'dan Anadolu'ya askerî yardımgöndermek üzere bir gizli teşkilat kurmaya karar verdi. Komitede H. VonSeect'in eski yaveri binbaşı Fischer ve Alman harb bakanlığında askeriteçhizat sorumlusu yüzbaşı Kress'de bulunmaktaydı. Ancak Moskova'dangerekli maddi yardım sağlanamadı. Halil Paşa'mn Enver Paşa'ya yazdığı 4Kasım 1920 tarihli mektuba göre bu alandaki yeni taleplerde Karahantarafından reddedildi. Enver Paşa 1921 Şubat! ı sonunda yenidenMoskovaya gitti ve burada Çiçerin ve yeni Ankara hükümeti temsilcisiBekir Sami Bey'le çeşitli görüşmeler yaptı. 16 Temmuz 1921'de MustafaKemal Paşa'ya uzun bir mektup yazarak kendisinin faaliyetlerihakkındaki şikayetleri ve Anadolu Hareketine el koyma iddialarına karşıçıktı. 30 Temmuz'da Ankara'ya yönelik Yunan saldırısı başladığındaEnver Paşa diğer İttihatçı liderlerle birlikte Anadolu'ya geçmefikriyle Batum'a gitti. Bu sırada Trabzon'daki Müdafaa-i HukukCemiyeti'de onu destekliyordu. 5 Eylül'de burada yapılan ve HalkŞuralar Fırkası Toplantısı olarak ilan edilen İttihatçı toplantısındaAnkara'daki T.B.M.M.'ne İttihatçı sürgünlerle soğuk ilişkilerin sonaerdirilmesi içinde başvuruda bulunması kararlaştırıldı. Ancak Sakaryazaferi Enver Paşa'nın planlarının bir defa daha bütünüyle değişmesineyo! açtı. Baku'yu terk eden Enver Paşa Tiflis. Aşkabat ve Merv'euğradıktan sonda Ekim 1921 tarihinde kendisine refakat eden Teşkilat-ıMahsusa eski liderlerinden Kuşçubaşı Hacı Sami ve diğer bazıİttihattçılarla birlikte Buhara'ya gitti.

8 Kasımda Türk subaylarla birlikte tekrar yola çıktı ve 19 Kasım'daAkbulağ, 21 Kasım'da Başçardak kışlağında ve 24 Kasım'da Gurgantepe'yeulaştı. Burada Cedidci Alehytarı Lakay İsmalil Bey'in esiri durumunageldi. Şubat 1922 sonunda buradan kurtulan Enver Paşa Ruslara karşısavaşan Basmacıları örgütlemek için tekrar Duşanbe ilerisindekikışlaklara gitti. 24 Temmuz'da Rusların Duşanbe'yi alması üzerine geriçekilerek Satılmış Kışlağına vardı. Buradan Belcuvan bölgesindekiÂbıderyâ köyüne geçti ve son karartı; burada kurdu. 4 Ağustos 1922'dekarargahta düzenlenen Kurban Bayramı töreninde mahiyetinde kalanaskerlerle bayramlaşırken ani bir Rus baskınına uğradı; yanındaki otuzayakın atlıyla yöneldiği Çegan tepesi mevkiinde giriştiği çarpışmada önsafta vuruşurken öldürüldü.

Enver Paşa'nın eşyaları müfreze kumandanı Kulikof tarafından Taşkent'egönderildi. Buradan daha sonra Moskova'daki askeri müzeye nakledildi.Cenazesi Âbıderyâ köyünde toprağa verildi.

Enver Paşa'nın siyasi ve askeri kariyeri hakkında değişik ve birbiriyleçelişen yorumlar yapılmıştır. 1908 ihtilalinde oynadığı rol,Trablusgarp Harb'indeki başarıları sebebiyle kamuoyunda büyük prestijkazanan Enver Bey'in aleyhine Mondros Mütearekesi'nin ardından birkampanya başlatılmış, 1922 sonrasında ise yeni rejim Enver Paşa vearkadaşlarını gereksiz yere l. Dünya Savaşı'na girilmesinden sorumlututmuş, mütareke dönemi faaliyetleride bir maceracı olarakyorumlanmıştır. Belirli dönemlerde leyhine ve aleyhine yoğun yayınyapılmalısı, Enver Paşa hakkında ojektif bir değerlendirilmeyapılmasını güçleştiren temel sebep olmuştur.

Yetiştirdiği dönemin Osmanlı zabitanı içinde kendini geliştiren EnverPaşa Makedonya'daki çete savaşlarında gösterdiği başarılarlasivrilmiştir. 1908 hareketinde öncü rolü onu halk kahramanı mertebesinegetirdiği gibi İttihat ve Terakki Cemiyeti içindeki durumunu dagüçlendirmiş, 1913 Babıali Baskınından itibaren gerek bu örgütün askerikanadının gerekse Teşkilat-ı Mahsusa'nın lideri haline gelmiştir. ş Budönemde kendi kaleminden çıkan mektuplar, Enver Paşa'nın Fransızca veAlmancayı iyi düzeyde kullanabilen ve batı düşünürlerin kitaplarınıokuyan bir kişi olduğunu göstermektedir. Enver Paşa'nın l. Dünyasavaşına girilme-sindeki sorumluğu ve rolü ise son dönemlerindeyayımlanan Alman ve Avusturya belgelerinden anlaşıldığına göre dahaziyade Goeben ve Bresleu zırhlılarının boğazlardan geçirilmesi ve Ruslimanlarının bombardımanı emrinin verilmesi çevresindeşekillenmektedir. Onun Mütareke sırasındaki faaliyetleri ise özellikleson dönemlerde yayımlanan belgelerin ışığı altında şahsi girişimlerolmaktan ziyade İttihat ve Terakki kadrosunun faaliyetleri olarakdeğerlendirilmelidir. Ancak Enver Paşa'nın maceracılık boyutlarınavaran hareketleri konusunda yorumda bulunulurken içinde yaşadığı çağında bir macera çağı olduğu hesaba katılmalıdır.