En yakin yildiz

[boxcigar]

Güneş sıradan bir yıldızdır. Kütle ve ışıma gücü bakımından ortalamanınbiraz üzerinde olmakla birlikte parlak, büyük kütleli yıldızlarınyanında biraz soluk benizli kalır. Bazı yıldızların kütlesi Güneş'inkütlesinin birkaç katı, bazılarınınki ise 100 katı olabilir amayakınımızdaki yıldızların tipik kütlesi Güneş'in kütlesinin üçte biricivarındadır. Yıldızlar kimi zaman çiftler halinde bulunur. Bu durumdayıldızların yörünge hareketlerini birbirlerine uyguladıkları karşılıklıkütle çekim kuvvetleri belirler. Bu karşılıklı dans astronomlara çiftyıldızların kütlelerini doğrudan ölçme olanağı sağlar.

Tek başına bulunan yıldızların kütleleri, ışıma güçleri ve renklerigözlenerek, dolaylı bir yoldan ölçülür. Bir yıldızın ışıma gücükütlesine çok duyarlı bir biçimde bağlıdır: kütle ikiye katlandığındaışıma gücü 10 kat artar. Yıldızın ışıma gücü arttıkça sıcaklığı daartar. Yıldız hemen hemen mükemmel bir fırına ya da kara cisme benzer.Kara cismin sıcaklığı arttıkça yaydığı karakteristik ışınımın dalgaboyukısalır, sıcaklık azaldıkça dalgaboyu uzar. Bu nedenle sıcak karacisimler mavi, soğuk kara cisimler ise kırmızı renklidir. Genelde,yaydığı ışınımın dalgaboyu kara cismin sıcaklığının bir ölçüsüdür.Astronomlar bir yıldızın sıcaklığını renginden, ya da başka bir deyişleışığının tayfını elde ederek ölçerler. Yıldızlar bir dereceye kadarideal ışınım yayıcılar olduklarından, yıldızın büyüklüğünü rengine veışıma gücüne bakarak anlayabiliriz: ışıma gücü yüksek, sıcak ve maviolanlar dev; sönük, serin ve kırmızı olanlar cücedir.

Yakın yıldızlar arasında her renkten ve parlaklık sınıfından örneklervardır. Yıldızlar hakkında bildiklerimizin çoğunu bu yakın yıldızlarıinceleyerek elde ederiz. Yakın yıldızlar göreceli olarak parlakolduklarından astronomlar bunların kimyasal yapıları ve hatta kimizaman büyüklükleri ve kütleleri konusunda ayrıntılı bilgiler eldeedebilirler. Yakın yıldızlar derken Güneşimize ek olarak birkaç yüzbaşka yıldızdan söz ediyoruz. Bu yıldızlardan bazıları boyut olarakGüneş'ten birkaç bin kat büyük kırmızı dev yıldızlar, diğerleri geneboyut olarak Güneş'ten birkaç bin kat küçük beyaz cücelerdir. Tüm buyıldızların kütleleri Güneş'in kütlesine yakındır. Bu yıldızlarınçoğunluğu ise ne dev ne de cücedir. Büyük ölçüde şişmiş ya da büzülmüşyıldızlar Güneş'le karşılaştırıldığında büyük bir olasılıklaevrimlerinin ileri aşamalarında olan yıldızlardır.

Buradan bir model çıkıyor: yıldızların yüzey sıcaklığına karşı ışımagüçlerinin çizildiği diyagramda yıldızların çoğunluğu ana kol adıverilen düz bir çizgi üzerinde yer alırlar. Bu diyagram astronomlariçin öylesine önemli ve vazgeçilmezdir ki özel bir adı bile vardır:Ejnar Hertzsprung ve Henry Norris RusselFin adlarına izafeten budiyagrama Hertzsprung-Russell diyagramı adı verilir. Ana kol üzerindeyıldızların ışıma güçleri arttıkça sıcaklıkları da artar.

Ana kolu farklı kütlelerde oldukları halde tümü de hidrojen yakanyıldızların geometrik yeri olarak yorumlayabiliriz. Hidrojentükeninceye kadar çok uzun zaman geçer. Bu süre örneğin Güneş için 10milyar yıldır. Bu nedenle hidrojen yakan ana kolda yıldızların yeri tümhidrojen tükeninceye kadar çok az değişir. Güneş sarı renkli bir anakol yıldızıdır. Çok değil, eğer bizden yalnızca 10 parsek uzaktaolsaydı, çıplak gözle zar zor görülebilen bir ışık noktası halindeolurdu.

Buna ek olarak ana koldan uzakta yer alan yıldızlar da vardır. Buyıldızların ışıma güçleri uç değerler alır, çok küçük ya da çok büyük.Yıldızlar da buna göre cüce veya dev olarak sınıflandırılırlar. Kırmızıdevler ve mavi devler, kırmızı cüceler ve beyaz cüceler vardır. Güneşgibi bir yıldız helyum yakarken dev olmaya mahkûmdur. Yalnızca yüzmilyon yıl veya biraz daha fazla zaman alan bu evre göreceli olarakkısa ömürlü olduğundan, kırmızı devler ana kol yıldızlarına oranla dahaender rastlanan yıldızlardır. Beyaz cüce, tüm yakıtını bitiren Güneştürü bir yıldızın geçireceği son evredir.