Dizanteri

[boxcigar]

Dizanteri Alm. Dysenterie, Fr. Dysenterie, İng.Dysentery. Şiddetli ishal ile karakterize bir kalın barsak hastalığı.İki ana şekli vardır: Basilli dizanteri ve amipli dizanteri. Dizanterieskiden beri bilinen bir hastalıktır. Amipli ve basilli dizanterilerarasındaki ayırım ancak son yüzyılda tesbit edilmiştir. Önceleri bu ikitip dizanteri birbirine karıştırılmıştır. Eldeki bilgilere göredizanteriyi ilk defa M.Ö. 380’de İran ordusundaki bir salgın sırasındaHerodotus tesbit etmiştir. Askeri hareketlerde, savaşlar esnasında,toplumların kötü beslenme şartları ve göç gibi sağlık kurallarınadikkat etmedikleri zamanlarda sık sık dizanteri salgınları görülmüştür.Basilli dizanterinin benzeri belirtileriyle seyreden amipli dizanteri1859’dan sonra ayırt edilmeye başlandı. 1898’de Shiga, Japonya’dadizanterili hastalardan dizanteri basilini üretti, şifa bulduktansonra, bunların büyük abdestten kaybolduklarını tesbit etti. Basillidizanteri salgınlar yapabilmekte, amipli dizanteri ise tek tük vak’alarhalinde görülmektedir.

Basilli dizanteri

Shigella grubu mikroplar tarafından meydana getirilir. Tek tük vak’alarhalinde yurdumuzun her yerinde devamlı olarak vardır. Şartlar müsaitolunca salgınlar da yapar. Dizanteri basilinin kaynağı insanlardır.

Bulaşma: Direkt temas ile veya su, besin maddeleri ile dolaylı yoldanolur. Direkt bulaşmada, hastanın ellediği kapı tokmakları, çatal,kaşık, bardak, havlu ve hela musluklarından alınan basiller de sözkonusudur. Dizanteriyi hafif geçirenler, yatmaya ihtiyaç duymadanayakta gezenler, hastalığı kolayca yayarlar. Bir insanda hafif hastalıkyapan dizanteri basili, diğer bir insanda ağır bir hastalık tablosunayol açabilir. Hastalığı hiçbir belirti vermeden geçiren dizanteritaşıyıcıları da vardır. Dolaylı bulaşmada besin maddelerinin mikroplakirlenmesi durumu görülür. Portör (hastalığı belirti vermeden taşıyan)satıcı, aşçı, garsonların ve diğer gıda ile uğraşanların basilibulaştırması ile ekmek, süt, su, salata, meyve gibi pişmeden yenen veiçilen maddelerden, hastalık kolayca alınmaktadır. Dizanterininyayılmasında karasinekler de rol oynar.

Dizanteri salgınları yaz aylarında çıkar. Denize dökülen lağımlardankarışan basillerle plajlarda hastalığı almak mümkündür. Dizanteriye hercins ve yaştaki kişiler yakalanabilir. Çocuk ve yaşlılarda, diğer birhastalığın nekahatinde bulunanlarda, dolaşım yetmezliği olanlarda,hamilelerde ve veremli olanlarda ağır seyreder. Hastalığın kuluçkasüresi, ortalama olarak 3-6 gün arasında değişir.

Belirtileri: Kuluçka dönemini takiben ani olarak başağrısı, halsizlik,kusma, titreme ile ateş yükselir. Karın ağrısı ile birlikte ishalbaşlar. Hasta günde 10 ile 120 kere arasında helaya gider. Büyük abdestiçinde kan, balgam ve cerahat mevcuttur. Dışkılama karın ağrısını takibeden buruntuyla başlar. Arkasından şiddetli bir ağrı ile barsakmuhteviyatı dışarı atılır. Bazan hasta helaya gidemeden yatağınadışkılar.

Dilin üstü paslıdır. Hastalık ilerledikçe dil şişer. Karın muayenesindekalın barsaklar sucuk gibi ele gelir ve ağrılıdır. Ayrıca, mide-barsaksindirim salgısında azalma olduğundan hazımsızlık da ortaya çıkar.Barsakta gaz vardır. İdrar yaparken yanma, bazan durdurulamayanhıçkırık vardır. Tansiyon, hastalığın 2-3. günü düşer, nabız sayısıartar.

Çocuklardaki dizanteri daha değişik seyreder. Çocuklarda sinir sistemibelirtileri fazladır, huzursuzluk, durgunluk, havaleyle seyreder. Sukaybı belirtileri çoktur. Dışkıda balgam boldur. Dışkı yeşil renktedir.Dizanteri erişkinlerde 10-15 gün sürer. Müzminleşen dizanteri ise gelipgeçici şifalarla senelerce sürebilir. Uygun bir tedavi ve rejiminyapılmaması ve basilin hususiyetlerine bağlı olarak dizanterimüzminleşebilir. Müzmin dizanterinin iki şekli vardır:

Dispeptik müzmin dizanteri: Büyük abdestte kan ve balgam kaybolduğuhalde ishal devam eder. Besinlerin hazmedilememesi söz konusudur. Büyükabdest oldukça fena kokuludur. Kalın barsakta ülserli ve kanayannoktalar vardır.

Komplikasyonlar (Hastalığın seyrinde ortaya çıkabilen durumlar): Makatçevresi apseleri, prolapsus ani (makatın dışarı çıkması), sidik kesesiiltihabı, dizanteri romatizması, göz kapağı mukozasının iltihabı(konjiktivit), idrar yolu iltihabı, kaslarda felç nadir de olsagörülebilir. Dizanterilerde ölüm oranı % 5-10 arasında değişir. Çocukve yaşlılarda fazladır. Türkiye’de dizanteriden ölüm oranı, batıülkelerine göre daha düşüktür. Basilli dizanteri tipik belirtileri ilekolayca tanınır. Fakat amipli dizanteriden klinik belirtileri ile ayırtedilemez. Kesin teşhis, büyük abdestten kültür yaparak dizanteribasilini üretmekle konulur.

Tedavi: Hasta, yatak istirahatine alınır (hastahanede yatırmak enuygunudur). Önce beslenmesi ayarlanır. Bol sıvı verilir. Hasta pirinççorbası ile beslenir. Posa bırakan gıdalar verilmez (sebze, meyvegibi). Midede azalmış bulunan hidroklorik asit, limonata şeklinde veyaözel ilaçlarla tamamlanır. Yemekten sonra, sindirim enzimleri ihtivaeden ilaçlar verilir. Yiyebilen hastalara ekşi elmaların rendesifaydalıdır. Şiddetli ağrılara karşı; karın üzerine sıcak su torbalarıve termofor koymak iyi gelir, geceleri ilaç verilir. İshal azalıp büyükabdest şekillenmeye başlayınca, ızgara köfte, pirinç ve patatespüresine geçilir. C, K ve B vitaminleri de verilir.

Tedavide ilaç olarak en mühimi, direkt olarak basil üzerine etkili olanilaçlardır. Bunlar arasında; tetrasiklin, kloramfenikol, sulfamidler vestreptomisin sayılabilir. Bu ilaçlar, mutlaka bir doktorun denetimindekullanılmalıdır.

Korunma: Hastalar, sağlamlardan ayrılır, büyük abdest dezenfekteedilmeden helalara dökülmez. Dizanteri nekahetleri ve taşıyıcıları,besin maddeleri işçiliğinden muaf tutulur. Sular klorlanır. Sütler iyikaynatılır veya pastörize edilir, çiğ sebze ve meyveler temiz ve bol suile yıkanır. Salgınlar esnasında çiğ sebze ve meyve yememelidir.Besinler kara sineklerden korunmalı, el temizliğine itinagöstermelidir. Korunmada yaygın olarak kullanılan bir aşısı yoktur.

Amipli dizanteri:

Entamoeba histolytica ismi verilen bir amip tarafından meydanagetirilen, dizanteri şeklidir. Bu amip, insanlara ait bir parazittir.Bunun bir canlı hareketli şekli, bir de kist şekli vardır. Tabiattaancak kist şeklinde bulunur. Amipli dizanteri tropik ve subtropik iklimbölgesinde yaygındır. Birinci Cihan Savaşında Mısır’daki kamplarda esirkalan er ve subaylarımızla yurdumuza gelmiş ve Anadolu’nun soğuk sıcakher bölgesine yayılmıştır.

Amibin kaynağı insanlardır. Canlı şekli dayanıksız olduğundan,bulaşmada önemli değildir. Bulaşmada dayanıklı olduklarından kistlerrol oynamaktadırlar. Sulara, çiğ yenen besinlere karışarak hastalığayol açarlar. Hastalığın bulaşmasında karasineklerin de rolü büyüktür.

Amipli dizanteri tek tük rastlanan bir hastalıktır. Basilli dizanterigibi salgınlara pek yol açmaz. Ağızdan alınan kistler, doku içindeilerler, barsakta ülserlere neden olur. Amipler bazan portal damar(karaciğer kapı toplardamarı) içine girerek karaciğere ulaşır, neticedeabselere yol açar. Kan yoluyla ulaştığı, diğer organlarda da apseyapabilir. Had amipli dizanteri genellikle kistler alındıktan 8-10 günsonra ortaya çıkmaktadır.

Belirtileri: Belirtilerin derecesi iklime, kişinin bünyesine ve amibincinsine göre değişiklikler gösterir. Had amipli dizanteri, hastalığınklasik şeklidir. Belirtiler basilli dizanteriye benzer. Farklı olarak,bunda genellikle ateş yoktur. Ancak barsakta gelişen diğer birenfeksiyon veya karaciğer apsesi gibi bir komplikasyon olursa ateşyükselir. Hafif belirtiler ve nöbetlerle tanınmayan amipli dizanteriveya had safhadayken yeterli tedavi görmeyen veya hiçbir hekimtarafından müdahale edilmeyen vak’alar müzminleşir. Amip hali denenhafif hastalık, müzmin dizanterinin meydana gelmesinin başta gelensebeplerindendir. Komplikasyonları: Barsak gangrenleri, barsakkanamaları ve delinmeleri, barsakta kanser gelişimi, hepatit (karaciğeriltihabı) karaciğer absesi ve diğer organ abseleri sayılabilir. Amiplidizanteri; ishal yapan diğer hastalıklarla ve en çok da basillidizanteri ile karışır. Kesin teşhis; büyük abdestten (tazeyken) alınanbir parçanın mikroskopla incelenip, amiplerin görülmesiyle olur.

Tedavi: En mühim ilaç emetindir. Chloroquine, metronidazol de etkilidir. Diğer hususlar basilli dizanteride olduğu gibidir.

Korunma: En mühim husus, hastaları tedavi etmek, portörlük(taşıyıcılık) ile bulaşmasına engel olmaktır. Diğer hususlar basillidizanterideki gibidir.

Kaynak: Rehber Ansiklopedisi