CEMİYETLER
MondrosAteşkes Anlaşması'nın imzalanmasından sonra İtilaf Devletleri’ninstratejik noktaları işgal etmeleri,İtilaf Devletleri’nin OsmanlıHükümeti’ni denetimlerine almaları,Osmanlı ordularının terhisedilmesi,Azınlıkların işgal güçlerinden aldıkları destekle kendiçıkarları doğrultusunda faaliyetlere başlamaları Anadolu’dabüyük bir kargaşaya yol açtı. Bu kargaşa ortamında hem zararlı hem deyararlı cemiyetler kuruldu. Devlet otoritesinin yokluğundan yararlananErmeniler ve Rumlar ülkemizin değişik yerlerinde cemiyetler Osmanlıordusunun da yokluğundan yararlanan azınlık cemiyetlerinin her yerdeetkisi artınca Türk milleti işgallere karşı ilk tepki olarak yararlıcemiyetler kurmuş ve mücadeleyi başlatmıştır kurdular.
I) ZARARLI CEMİYETLER
Mondros Ateşkes Antlaşmasındansonra işgallerin başlamasıyla bundan yararlanan bazı unsurlar ayrılıkçıcemiyetler kurdular. Bunun yanında işgalcilerin desteği ile de milliçıkarlarımızla bağdaşmayan içimizdeki bir takım insanlar Türkmilletinin gücüne inanmayan insanlar tarafından cemiyetler kuruldu.
Yüzlerceyıldan beri Osmanlı vatandaşı olarak, huzur içinde yaşamış ve devletinher türlü imkanlarından yararlanmış azınlıklar (Ermeniler, Rumlar veYahudiler), Osmanlı Devleti’nin içine düştüğü kötü durumu fırsatbilerek, topraklarımızı, işgal devletleriyle işbirliği yaparakpaylaşmaya çalışmışlardır. Bunun için cemiyetler kurdular. Bunların enönemlileri Rum azınlık tarafından kurulan cemiyetlerdir.a-Rum Cemiyetleri
1-Etnik-i Eterya Cemiyeti
a.Yunanistan’a bağımsızlığını kazandırmak amacıyla kurulmuştur(1814).
b.Girit İsyanı’na neden olmuşlardır (1896).
c.I.Dünya Savaşı’nda ise Rumların yaşadığı tüm toprakları Yunanistan’a katarak eski Bizans’ı canlandırmayı amaçlamışlardır.
d.Mavri Mira İstanbul'da Fener Patrikhanesinde Yunan Hükümetine bağlı olarak çalışmıştır.
e.Derneğin ihtiyaçları bu hükümet tarafından karşılanmaktadır.
2-Mavri Mira Cemiyeti
a.İstanbul’daki Rum Patrikhanesi’ne bağlı olarak patrik vekili bu cemiyetin başkanlığını yapmıştır.
b.Yunanhükümetinin emirleri doğrultusunda hareket eden bu cemiyetin amacı;Trakya, İstanbul, Batı ve Orta Anadolu’da “Büyük Yunanistan’ı” kurarakBizans İmparatorluğu’nu yeniden canlandırmaktı.
c.Cemiyet,İstanbul, Bursa, Bandırma, Tekirdağ, Kırklareli yörelerindeki Rumazınlığı, örgütlemek, silahlandırmak, çeteler kurmak, Yunanistanyararına kamuoyu yaratmak, ilerleyen işgalci Yunanlılara yardımcı olmakve Türk halkına karşı çete savaşını sürdürme faaliyetlerindebulunmuştur. .
d.YunanGöçmenler Komisyonu, Rum okullarının izcilik kolları, Yunan Kızılhaçörgütü, bazı yabancı okullar ve Anadolu’daki Rum kiliseleri bu derneğindirektifleri ile çalışmışlardır.
3-Rum Pontus Cemiyeti
a)İlk defa 1904 yılında Merzifon Amerikan Koleji’nde gizli olarak kurulmuştu.
b)Merkezi Samsun’dan Batum’a kadar geniş sahada Trabzon Rum İmparatorluğunu tekrar kurmak amacındadır.
c)I.Dünya Savaşı sırasında Rusya’nın himayesinde gelişmiş, ateşkes sonrasında Yunanistan’ın güdümünde faaliyet göstermiştir.
d)İstanbul ve Trabzon’da şubeleri vardır.
e)Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkmasında dolaylı rolleri vardır.
NOT: Bu cemiyetlerin ortak amacı Yunan Megalo İdea’sını gerçekleştirmektir
4-Kordos Cemiyeti
a)Etnik-i Eterya’nın bir kolu olarak faaliyet göstermiştir.
b)Doğu Karadeniz’e göçmen adı altında silahlı Pontus çeteleri göndermiştir.
b-Ermeni Cemiyetleri
1-Zaven Efendi, Hınçak (1887) ve Taşnak Sütyun (1840) Cemiyetleri :
a)Bucemiyetlerin ortak amacı Doğu Anadolu’daki Ermenilerin bağımsızlığınısağlamak, Ermenileri silahlandırmak ve Ermeni milliyetçiliğiniyaymaktır.
b)Doğu Anadolu’da bağımsız bir Ermeni Devleti kurmak amacı ile Ermeniler tarafından kurulmuştur.
c)Merkezleri İstanbul Ermeni Patrikhanesi idi .
d)Bu cemiyetlere bağlı Ermeni İntikam Alayları büyük katliamlara giriştiler.
e)Ermenileri Fransızlar desteklemiştir.
2-Ermeni İntikam Alayı
a)Adana'da Fransızların yardımıyla kurdukları intikam alayı ile büyük katliamlara girişmişlerdir.
c-Yahudi Cemiyetleri
1-Alyans İsrailit ve Makkabi Cemiyeti
a)Merkezleri İstanbul’dur. Ancak burada etkili olamadılar.
b)İstanbul’daki Yahudi gençler tarafından kurulmuştur.
c)Büyük İsrail Devleti’ni kurmayı amaçlamışlardır.
d)Türklere karşı Rumlarla işbirliğine girdiler. Hahambaşı patrikle birlikte faaliyetlerde bulundu
Azınlık Cemiyetlerinin Genel Özellikleri
1)Mondros Antlaşmasıyla meydana gelen ortamdan yararlanarak kurulmaları.
2)İtilaf Devletleri tarafından kurulmaları ve desteklenmeleri.
3)Anadolu'nun işgalini kolaylaştırmaya yönelik olmaları.
4)Türk topraklarını parçalayarak, Wilson ilkelerine göre milli devletlerini kurmak istemeleri.
5)Milli birlik ve bütünlüğümüzü bozmaya yönelik olmaları.
B.Milli Varlığa Düşman Cemiyetler (Türklerin Kurduğu Zararlı Cemiyetler)
1-Kürt Teali Cemiyeti
a)İngilizlerin yardımıyla Seyit Abdülkadir tarafından İstanbul’da kurulmuştur. Cemiyet, İngilizlerden destek ve yardım alıyordu.
b)Wilson İlkeleri’nden yararlanarak Doğu Anadolu Bölgesinde bir Kürt Devleti kurmak amaçlanmıştır.
c)Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ile birleşmeyi reddetmiştir.
2-İslam Teali Cemiyeti
a)Merkezleri İstanbul’dur. Konya ve çevresinde de yoğun faaliyetlerde bulunmuşlardır.
b)Ülkenin kurtuluşunu hilafet ve saltanatta görmüşlerdir.
c)Ümmetçilik düşüncesini savunmuşlardır.
d)Anadolu’daki Milli Mücadele’yi engellemek için İstanbul’daki bazı müderrisler tarafından kurulmuştur.
3-Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası
a)Merkezleri İstanbul’dur.
b)İttihat ve Terakki karşıtlarından oluşmuştur.
c)Padişaha bağlılığı savunmuşlardır.
üVatanın kurtuluşunun, padişahın ve halifenin buyruklarına sıkı sıkıya uymakla mümkün olacağına inanan bir cemiyettir.
d)Meşrutiyet ve demokrasi ilkelerine bağlı siyaset takip etmişlerdir.
e)Hürriyet ve İtilaf Fırkası ile işbirliği yapmıştır.
f)İngilizlerden maddi destek görmüştür.
4-Hürriyet ve İtilaf Fırkası
a)Merkezi İstanbul’dur.
b)1911’de İttihat ve Terakki Partisi’ne karşı olanlar tarafından kurulmuştur.
c)Anadolu’daki Kurtuluş Hareketini İttihatçılar ile işbirliği yapan maceracı bir hareket olarak değerlendirmişlerdir.
d)Mondros’tan sonra Milli Mücadele’ye karşı iç ayaklanmalarda öncü olmuşlardır.
e)İngilizlerle beraber hareket etmiştir.
5-İngiliz Muhipleri (Sevenleri) Cemiyeti
a)İngilizler tarafından Sait Molla isminde birine İstanbul’da kurdurulmuştur.
b)İngiliz mandasını savunmuşlardır.
c)Osmanlı Devleti (Vahdettin, Damat Ferit ve İçişleri Bakanı Ali Kemal üyeleri) tarafından desteklenmiştir
d)Derneğin başkanı Fru (Frew) idi.
e)Cemiyetin gizli amacımemleket içinde örgüt kurarak isyan ve ihtilaf çıkarmak, ulusal bilinciyok etmek ve yabancı müdahalesini kolaylaştırmaktır.
üİngiliz gizliservisince yönlendirilen dernek, İngiltere’nin doğu siyasetinidestekler. İngiltere ile Osmanlı saltanatı arasındaki ilişkilerikuvvetlendirmek amacıyla kuruldu. Çalışmaları Hürriyet ve İtilaffırkasınca desteklendi. Asıl amacı, ulusal direniş girişimlerini yok etmektir.
6-Wilson Prensipleri Cemiyeti
a)Merkezi İstanbul’dur.
b)Osmanlı Devleti’ninkurtuluşunun ancak İngilizlerin yardımı yerine ABD’nin mandası ilemümkün olabileceği savunulmuştur. Amerika'nın mandasına girerekkurtulmayı ve hızla uygarlaşmayı hedeflemekte idiler.
c)Halide Edip (Adıvar), Ahmet Emin (Yalman) ve Refik Halid gibi şahsiyetler bu cemiyetin önemli isimleri arasındaydı.
d)Sivas Kongresi'nde etkili olmuş, fakat susturulmuşlardır.
e)Cemiyetin kurucularından bir kısmı Kurtuluş Savaşı’nda Milli Mücadelecilere katılmıştır.
Milli Varlığa Düşman Cemiyetlerin Genel Özellikleri
1)Saltanat ve Hilafetçi bir düşünceye sahip olmaları.
2)Milliyetçiliğe karşı ümmetçi bir anlayışta olmaları.
3)Ülkemizde çıkarları olan büyük devletler tarafından kurulmuş veya yönlendirilmiş olmaları
4)Manda ve himayeye taraftar olmaları.
5)Milli birlik ve bütünlüğü bozmaya yönelik olmaları.
6)Osmanlı Hanedanını yaşatma ve devam ettirme gayretinde olmaları.
Zararlı Cemiyetlerin Ortak Özellikleri
1)Emperyalist devletlerin çıkarlarına hizmet etmişler,ülkenin işgalini kolaylaştırmışlardır.
2)İç ayaklanmalara sebep olmuşlar,ulusal kurtuluşu bir süre engellemişlerdir.
3)Kendi çıkarlarını millet çıkarlarından üstüm tutmuşlar,Türk milletinin öz gücüne ve bağımsız yaşama azmine inanmamışlardır.
4)Mandacı olanlar,bağımsızlığın mandacılıkla sağlanacağı gibi bir görüşü savunmuşlardır.
5)Ulusal bilinç ve birliği parçalamaya çalışmışlardır.
6)Ulusal Egemenlik kavramına inanmamışlardır.
@ Yararlı vezararlı olmak üzere kurulan cemiyetlerin tamamı Mondros AteşkesAnlaşmasının meydana getirdiği olumsuz şartlardan ortaya çıkmıştır. Enönemli ortak özellikleri budur. Zararlı cemiyetler, işgallerin devamettiği sürede faaliyet göstermişlerdir. Yararlı cemiyetler ise SivasKongresinde birlik altında toplanarak milli kurtuluş hareketinin sonunakadar faaliyetlerde bulunmuştur.
II)YARARLI (MİLLİ) CEMİYETLER
Türk milleti, Mondros’tan sonrabaşlayan işgaller üzerine haklarını savunmaya başlamıştır. Osmanlıhükümetinin olaylara kayıtsız kalması milletin harekete geçmesine nedenolmuştur.Türk yurdunun parçalanmasını önlemek için çeşitli bölgelerdemilli amaca hizmet edecek nitelikte mahalli cemiyetler kurulmuştur . Bucemiyetlere genel olarak Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri (Hakları SavunmaDernekleri) adı verilmiştir
Kuruluş Nedenleri:
1)İşgallere, işgalcilere ve zararlı cemiyetlere tepki,
2)İşgaller karşısında padişah yönetiminin bir şeyler yapmayışı,
3)Halkın kendisini bilinçli bir şekilde örgütlenerek koruma isteği.
4)Milliyetçi bilincin gelişmiş olması.
1-Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ( 7 Kasım 1918 )
a)Trakya’nın Yunanlara verileceği endişesi ile Edirne’de kurulmuştur.
b)Osmanlı Devletiparçalandığı takdirde Batı Trakya ile birleşerek, Trakya Cumhuriyeti’nikurmayı amaçlamıştır. Zamanla Kuva-i Miliye hareketine dönüşecek olansilahlı mücadeleyi esas almıştır.
c)Doğu Trakya’nın Yunanistan’a verilmesini önlemek ve Mavri Mira’nın zararlı faaliyetlerini önlemek amaçlarındandır.
d)Mondros’tan sonra kurulan ilk direniş cemiyetidir
e)Lüleburgaz, Edirne kongrelerini düzenlemişlerdir. Edirne Kongresi’nde (9-13 Mayıs 1920) TBMM’ye bağlılık kararı almıştır.
2-İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti (1 Aralık 1918)
a)İzmir’de Nurettin Paşa tarafından kuruldu. Bu cemiyetin ilk adı “Müdafaa-i Vatan Heyeti”dir.
b)İzmir’in Yunanlara verilmesini engellemek amacı ile kurulmuştur.
c)Zamanla (AlaşehirKongresinden sonra) İstanbul’da da etkinlik gösteren bu cemiyet ,ulusal mücadeleye yardımcı gizli cemiyetlerle anlaşarak ,Anadolu’yasilah ve cephane kaçırılması işinde yardımcı olmuştur.
d)Basın yolu ile sesini duyurmaya çalışmıştır.
e)İttihatçı ve Bolşevik olmakla suçlanmışlar, düzenli bir cemiyet olamamışlardır.
f)Cemiyet ismini İzmir’in işgal edileceği haberinin alınması üzerine “İzmir Reddi İlhak Cemiyeti” olarak değiştirmiştir.
3-İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti
a)İzmir’in işgali üzerine kurulmuştur. İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti işgalden bir gün önce bu ismi almıştır.
b)I.ve II. Balıkesir Kongresi ile Alaşehir Kongresi’ni düzenlemişlerdir.
c)Yunan işgaline fiilen karşı koymuş bir cemiyettir
d)Kuvay-i Milliye hareketinin başlamasını da sağlamıştır
4-Kilikyalılar Cemiyeti (21 Aralık 1918)
a)İstanbul’da Ali Fuat Paşa’nın gayretleri ile kurulmuştur.
b)Adana ve çevresinin Ermenilere verilmesini engellemek ve Fransız işgalinden korumak için kurulmuştur.
c)Bölgedeki ulusal güçleri birleştirmek içim 30 Mayıs 1920’de Pozantı Kongresi’ni düzenlemiştir.
5-Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti (12 Şubat 1919)
a)Merkezi Trabzon olmak üzere Trabzon ve çevresinde Pontus Rum Devleti’nin kurulmasını engellemek için kurulmuştur.
b)Erzurum Kongresinden sonra Doğu Anadolu Cemiyetinin bir şubesi haline gelmiştir
6-Trabzon Havalisi Adem-i Merkeziyet Cemiyeti
a)Trabzon ve çevresinde bağımsız bir Türk Devleti kurmak amacı ile kurulmuştur.
b)İlk kurulduğunda padişaha bağlı iken daha sonra Milli Mücadele’ye katılmıştır.
7-Doğu Anadolu (Şark Vilayetleri) Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
a)4 Aralık 1918’de İstanbul’da kuruldu.
b)Merkezi İstanbul’da bulunan bu cemiyet daha sonra Erzurum ve Elazığ da şubeler açmıştır.
c)Doğuda bağımsız birErmeni Devleti’nin kurulmasını engellemek için kurulmuştur. ErmenilerinDoğu Anadolu'da nüfus olarak çoğunlukta olmadığını açıklamıştır.
d)Cemiyet Ermenilerlemücadele etmek, Doğu illerinde Türklerin Ermenilere sayıca üstün olduğukadar tarih, kültür ve uygarlık yönüyle de üstün olduğunu kanıtlamakiçin Fransızca Le Pays, Türkçe Hâdisât ve Albayrak gazeteleriniçıkarmıştır.
e)Cemiyet şu kararları almıştır: KesinlikleDoğu Anadolu’dan göç edilmeyecek. Doğu illeri bir saldırıya uğrarsabirleşilecek. Bilim, din ve ekonomi alanında teşkilatlanılacak.
f)Doğu Anadolu'da Türk ve Müslüman nüfusun fazla olduğunu belirtmiş ve Doğu Anadolu'nun bütünlüğünün korunmasını savunmuştur.
g)Erzurum Kongresi'ni düzenlemişlerdir.
h)Mustafa Kemal, Sivas Kongresinde Ulusal Dernekleri bu cemiyet aracılığı ile birleştirmiştir.
En etkili olan cemiyettir.
8-Milli Kongre Cemiyeti (29 Kasım 1918)
a)II.Meşrutiyet döneminde Türkçülük fikrini ve Türk milliyetçiliğihareketini Milli Eğitim vasıtalarıyla yaymak amacıyla kurulan “MilliTalim ve Terbiye Cemiyeti” üyeleri tarafından İstanbul’da kuruldu.
b)Partiler üstü bircemiyet olarak kurulan Milli Kongre Cemiyeti’nin amacı; Türklerhakkında dünyada yapılmış ve yapılmakta olan propagandalara yayınyoluyla karşı koymak ve Türk milletinin haklarını, tarihi vazifelerini,medeni vasıflarını belirtmekti.
c)1919 yılında MilliKongre Türkler hakkında tanınmış yazarların sözlerini, dünya kamuoyundaTürklerin durumu ve Ermenilerin Müslümanlara yaptıkları zulümlerhakkında vesikalar ve Fransızca eserler yayımlayarak etkili olmuştur.
d)Türk vatanınınkurtuluşu için bütün kurum ve cemiyetlerin birleşmesi gerektiğinibelirtiyordu. Çünkü Türk milleti, ancak bu birlik ve dayanışmayısağladığında başarıya ulaşacaktı
e)“Kuva-yı Milliye” deyimini ilk kullanan cemiyettir.
9-Anadolu Kadınları Müfaaa-i Vatan Cemiyeti
a)5 Kasım 1915’te Sivas’ta kuruldu.
b)Vatanın bütünlük ve bağımsızlığı uğrunda bütün Anadolu’nun birliği çalışmak gayesiyle mitingler ve kongreler düzenlemiştir.
c)Vatanın savunmasındakadınların da üzerine büyük görevler düştüğünü belirterek kadınlarıngörevlerini yapmaya hazır olduklarını vurgulamışlardır.
10- Gizli Karakol Cemiyeti
a)İstanbul'dan Anadolu'ya silah ve Cephane kaçırılmasında önemli bir rol oynadı.
Milli Cemiyetlerin Ortak Özellikleri
1)Mondros Ateşkes Antlaşmasına ve işgallere bir tepki olarak ortaya çıkmışlardır.2)Azınlıkların taşkınlıklarına karşı kurulmuşlardır.3)Cemiyetlerin tabanını çoğunlukla eski İttihatçılar oluşturmuştur. 4)Cemiyetlerde “Türklük” duygusu ön plandadır. 5)Cemiyetler yalnızbulundukları bölgeleri kurtarmak için kurulmuş olup programları vatanınbütünlüğü özelliğini taşımazlar (Bölgesel amaçlarla kurulmuşlardır).6)Genellikle basın ve yayın yoluyla mücadele etmişlerdir. Ancak işgallerle birlikte silahlı mücadeleye başlamışlardır.Yayın yoluyla bulundukları bölgelerde, Türklerinçoğunlukta olduklarını dünya kamuoyuna duyurarak işgallerinhaksızlığını savunmuşlardır.7)Kurtuluş Savaşı’nın örgütlenmesine katkıda bulunmuşlardır.
Yeni bir Türk Devleti kurma amacı taşımazlar (Trakya Paşaeli Cemiyeti hariç). 9)Düşmanı belli bir süre oyalamışlardır.10)Ulusal bilincin gelişmesine, yayılmasına, canlı tutulmasına kaynak olmuşlardır.11)Halkın savaşı maddi ve manevi yönden desteklemesine öncülük etmişlerdir.12)Bu cemiyetler kendiliklerinden oluşmuşlardır. Hükümet ya da her hangi bir organın katkısı yoktur.13)Birbirlerinden kopukve bağımsız hareket etmişlerdir. Milli Cemiyetler; Sivas Kongresi’ndeAnadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı ile birleştirilmiştir.14)Cemiyetler yöresel kongreler düzenleyerek siyasi ve silahlı mücadeleler yapmışlardır. 15)Yararlı cemiyetlerinbaşlangıçtaki en büyük eksikliği merkezi bir otoriteden ve birliktenyoksun olmalarıdır. Erzurum Kongresinde giderilmeye başlayan bueksiklik, Sivas Kongresinde bütün derneklerin bir çatı altındatoplanmasıyla tamamen giderildi.16)Yararlı cemiyetlergenellikle İstanbul ve çevresinde kurularak faaliyet göstermiştir.İstanbul’da kurulmalarının en önemli nedeni, devletin merkeziolmasından dolayı haberleşme ve ulaşımın kolay olmasıdır Ayrıca basınve yayın merkezi olması da etkilidirCemiyetlerin hemen hemen hepsinin kuruluşunda dayandıkları nokta Wilson İlkeleri’dir.
