Cabir ibn Hayyan

[boxcigar]

Yapmış olduğu kuramsal ve deneysel araştırmalarla kimyanın gelişiminibüyük ölçüde etkilemiş olan Câbir ibn Hayyân'ın hayatı hakkında pekfazla bir bilgiye sahip değiliz. Diğer Müslüman bilginler ve kimyacılargibi, Câbir de, Aristoteles'i izleyerek maddeyi dört unsur (toprak, su,hava ve ateş) kuramıyla açıklamaya çalışmış ve bu unsurlarınnitelikleri (kuru-yaş ve soğuk-sıcak) farklı olduğu için bunlarınbirleşmesinden oluşan maddelerin de farklı özelliklere sahip olduğunubelirtmiştir. Hellenistik dönem simyagerlerinden de etkilenmiş olanCâbir ibn Hayyân, Yeryüzü'ndeki bütün maddeleri 3 ana gruptatoplamıştır:

Alkol gibi uçucu olan gazlar.
Altın, gümüş, bakır ve kurşun gibi metaller.
Bazı boya maddeleri gibi, uçucu ve metalik olmayan ara maddeler.
Cabir ibn Hayyan'a göre, bütün maddeler doğada saf olarak bulunmaz amadamıtma işlemiyle onları saflaştırmak olanaklıdır; ayrıca sadececansızları oluşturan maddeler değil, canlıları oluşturan maddeler dedamıtılabilir. Söylediğine bakılırsa, suyu 700 defa damıtmış ve sonuçtabu unsurdaki yaşlık niteliğini yok ederek, sadece soğuk niteliğiniiçeren saf elementi elde etmeyi başarmıştır. Organik kökenli maddeleridamıtmak suretiyle, Câbir'in çeşitli boyaları, yağları ve tuzları eldeettiği bilinmektedir.

Câbir ibn Hayyân metallerin oluşumunu, daha önce de söz konusu edilenkükürt-cıva kuramıyla açıklamak istemiştir. Bilindiği gibi, kükürt-cıvakuramının kökeninde, Yunan Dünyası'nda özellikle Pythagorasçılartarafından savunulmuş olan ikilem görüşü bulunmaktadır; bu görüşe göre,her şey, kadın-erkek ve iyi-kötü gibi ikilemler çerçevesinde oluşur veanlaşılır. Bu görüş daha sonraları, 16. yüzyılda Paracelsus (1493-1541)ve onu destekleyenler tarafından yeniden ele alınacak ve bu temelüzerinde, yeni bir ikilem olan Asit-Baz Kuramı biçimlendirilecektir.

Metallerin oluşumunu açıklamak maksadıyla ortaya atılmış olankükürt-cıva kuramına göre, altın, gümüş ve bakır gibi metallerinbirbirlerinden farklı olmalarında, bunların temelini teşkil edenkükürdün farklılığı kadar, oluşmaları sırasındaki ısı farkları ve Güneşışığı da önemli bir rol oynar. Yeni bir metal meydana getirmek üzerebirleşen kükürt ve cıva daha önceki özelliklerini terkederek yeni birbirim oluştururlar.

Câbir'in bildiği metaller altın, gümüş, bakır, demir, kurşun vekalaydan ibarettir. Kimya alanına önemli katkılarda bulunmuş olmaklabirlikte, Câbir de tipik bir simyager gibi el-iksir elde etmek üzerebirçok deney yapmış ve çeşitli el-iksir formülleri geliştirmiştir.Câbir ibn Hayyân'ın yapmış olduğu araştırmalar sonucunda, kimyabilimine yapmış olduğu katkıları üç madde altında toparlamakolanaklıdır:

Element görüşünün oluşmasına yardımcı olmuştur.

Deneylerinde, ölçü ve tartı işlemleri üzerinde hassasiyetle durduğu için, nicelik anlayışının güçlenmesini sağlamıştır.