Buzcani

[boxcigar]

Yazmış olduğu eserlerle astronomiye büyük hizmetlerde bulunanEbu'l-Vefâ el-Buzcâni (940-998), küresel astronomide karşılaşılansorunların çözülebilmesi için, yeni trigonometrik bağıntılarınkeşfedilmesi suretiyle trigonometrinin geliştirilmesi gerektiğinianlamış ve araştırmalarını daha ziyade bu alana yöneltmiştir.

Habeş el-Hâsib ve el-Mervezi gibi önemli matematikçileri izleyerek,tanjant ve sekant fonksiyonlarını tanımlamış ve trigonometrikfonksiyonların yayların büyüklüğüne göre değişen değerlerini 15dakikalık aralıklarla hesaplayarak tablolar halinde sunmuştur.El-Mervezi'nin tabloları, tanjant ve kotanjantı yayın fonksiyonu olarakvermediği gibi, Ebu'l-Vefâ'nınkiler kadar sağlıklı da değildir.

Ebu'l-Vefâ, * ve * toplam ve farkları 90 dereceden küçük iki yay ve * ** olmak şartıyla, sin (* + *) - sin * * sin * - sin (*-*) eşitsizliğinibulmuş ve sonradan kendi adıyla anılan bu teoremi kullanarak sin 30dakikanın değerini sekiz ondalığa kadar doğru bir biçimde hesaplamıştır.

Aynı zamanda birim dairenin yarıçapını 1 olarak kabul edenEbu'l-Vefâ'nın bu alandaki uğraşları, trigonometrik fonksiyonların yayabağlı değerlerinin daha doğru hesaplanabilmesi yolundaki çabalara güzelbir örnek teşkil etmiştir. Ayrıca, sin * ve sin * bilindiğinde, sin (** *)'dan hareketle, 2 sin² */2 * 1 - cos * ve sin * * 2 sin */2 . cos*/2 bağıntılarını bularak, yarım açının sinüs ve kosinüsününhesaplanmasını sağlamıştır.

Ebu'l-Vefâ el-Buzcâni, küresel üçgenlerin çözümünde kullanılan çeşitlibağlantıları bulmak suretiyle bu konunun gelişmesine de büyükhizmetlerde bulunmuştur. Müslüman matematikçiler tarafındanŞeklü'l-Katta, yani Kesenler Teoremi diye adlandırılan MenelausTeoremi'ni kullanarak bir dik açılı küresel üçgende, sin a / sin c *sin A ve tg a / tg A * sin b eşitliklerinin geçerli olduğunu göstermişve bu eşitliklerden cos c * cos a . cos b eşitliğini çıkarmıştır.

Dik açılı olmayan küresel üçgenler için sinüs teoremini ilk defa onunbulmuş olması pek muhtemeldir. Ebu'l-Vefâ, matematiğin diğer bazıdallarına da önemli katkılarda bulunmuştur. Bağdat'ta yaptığıgözlemlerle ekliptiğin eğimini ölçmüş, mevsim farklarını bulmak içinekinoksları gözlemlemiş, ayrıca Bağdat'ın enlemini ölçmüştür.

El-Zic el-Vâzıh adlı bir de zic hazırlamıştır. Astronomide ilk müşterekçalışma örneğini vermiştir. Beyrûni ile ilişki içinde olan Ebu'l-VefaBağdat'ta, Beyrûni ise Harezm'de 997 yılındaki Ay tutulmasınıgözlemlemişler ve her iki kentteki tutulma farkını bir saat olarakbulmuşlardır. Buradan iki kent arasındaki boylam farkını doğru olaraksaptama olanağını elde etmişlerdir. Ayrıca her iki bilim adamı datutulma düzlemini 23 derece 37 dakika olarak belirlemişlerdir.

Ebu'l-Vefâ, çalışmalarını iki farklı gözlem evinde yürütmüştür.Bunlardan birisi Şemsüddevle ve diğeri ise kendi gözlemevidir. Buikincisinde onun büyük boyutlu aletler yaparak dakik gözlemlerdebulunduğu söylenmektedir.