Osmanli Duraklama Dönemi

boxcigar

24.07.2007 20:23:40

III. Mehmet zamaninda Avusturya'ya karsi devam ettirilen savaslardaEgri, Kanije ve Haçova zaferleri elde edilmisse de I. Ahmet(1604-1617), Zitvatorok Antlasmasini imzalayarak (1606), Osmanlinin,Avrupa'daki üstünlügünün sona erdigini bir anlamda kabul ediyordu. Herne kadar ele geçen topraklar bu anlasmayla Osmanlida kaliyorsa da,artik iki devletin "esit" sayildigi hükme baglanmisti. XVI.yüzyilbaslarindan itibaren Avusturya ve Iran'la girilen uzun savaslar,ehliyetsiz idareciler, liyakatin yerini iltimas ve rüsvetin almasi,buna bagli olarak devletin askerî ve iktisadî düzeninin temeliniolusturan timar sisteminin bozulmaya baslamasi, devletin güç veotoritesini, halkin huzur ve asayisini güvenligini sarsmistir. XVII.yüzyila girilirken bu olumsuz sartlar, anarsinin artmasina sebepolmustur. Merkez ve tasra teskilâtinda görülen bozulmalar, pek çokisyanin çikmasini ve dolayisiyla devlet nizaminin sarsilmasiniberaberinde getirmistir. Bu isyanlari üç grupta toplamak mümkündür;Tasrada çikan Celalî Isyanlari, Eyalet isyanlari ve Istanbul merkezlikapikulu isyanlari. Celalî isyanlarinin en önemli sebepleri, yukaridada belirttigimiz gibi, devletin uzayan savaslara bagli olarak azalangelirlerini karsilayabilmek için vergileri artirmasi, timarsistemindeki bozulmalar ve köylünün artan vergilere karsihuzursuzluklari idi. Halkin devlete olan güveninin sarsilmasi,isyancilarin gücünü daha da artiriyordu. Kalenderoglu, Karayazici, DeliHasan gibi Celâlîlerin isyanlarina, medrese ögrencisi suhteler vebasibos leventlerin isyanlari da eklenince, devlet isyanlari bastirmadaoldukça zorlandi. Bu isyanlar yüzünden özellikle Anadolu'da dirlik vedüzenlik kalmadigi gibi, iktisadî durum da oldukça bozulmustur. Yine buotorite boslugu nedeniyle Erzurum ve Sivas gibi yerlerin valileri ileYemen, Bagdat, Eflâk, Bogdan gibi bagli eyaletlerin yerli yöneticileride isyan etmislerdi.

Istanbul'daki yeniçerilerin ulûfelerini zamaninda alamamalarini bahaneederek çikardiklari isyanlar dogrudan sarayi hedef almistir. Fesatyuvasi hâline gelen Yeniçeri Ocagi'ni düzenlemek isteyen II. Osman(1618-1622) yeniçerilerin hismina ugramis, isyancilar sarayi basmistir.Yeniçeriler, Genç Osman'i tahttan indirerek yerine, III. Mehmet'inkardesi I.Mustafa'yi getirmisler ve bununla da kalmayarak, Genç Osman'iYedikule Zindanlarinda katletmislerdir. Bu olay yeniçerilerin birpadisahi tahttan düsürüp, katletmelerinin ilk örnegi olmasi açisindandikkat çekicidir.

Yeniçerilerin basa geçirdigi I.Mustafa'nin bir yil sonra ölmesiyle,Osmanli tahtina IV. Murat geçer (1623-1640), genç padisah,hâkimiyetinin ilk on yilinda devlet idaresindeki inisiyatifi valideKösem Sultan'a birakmis ve güçlenene kadar fesat çikaranlara karsitedbirli davranmistir. Ancak saraydaki huzursuzluk ve Anadolu'dayeniden patlak veren isyanlarin tehlikeli boyutlara ulasmasi üzerine1632'de duruma müdahale eden IV. Murat, kisa zamanda otoriteyi tesisetmistir. Sert tedbirlerle nifak çikaranlari, seyhülislâm ve kardesleride dahil, öldürtmekten çekinmemis, bosalan devlet hazinesini yenidençeki düzene koymustur. Toparlanan Osmanli Devleti, Bagdat'i ele geçirenIran'a savas açti. IV. Murat, ünlü seferiyle Bagdat'i geri aldi (1638).Iran ile yapilan Kasr-i Sirin Antlasmasiyla (1639), bugünkü sinirlarayakin olan Türk-Iran siniri yeniden çizildi.

1640'ta, IV. Murat'in ölmesi üzerine yerine kardesi I. Ibrahimgeçti(1640-1648). Fakat onun sekiz yillik saltanatinda devlet heraçidan kötülemeye baslamisti. Sonunda 1648 yilinda o da öldürüldü veçocuk yastaki IV. Mehmet Osmanli tahtina çikarildi (1648-1687). Haremve Yeniçeri Ocagi devlet islerine istedikleri gibi müdahale ederolmuslardi. Bu kötü gidis 1656'da Köprülü Mehmed Pasa'nin sadrazamlikvazifesine getirilmesine kadar devam etti.Köprülü Mehmet Pasa ve onunailesinden olan diger sadrazamlar XVIII. yüzyil baslarina kadar OsmanliDevleti'nin idaresinde belirleyici bir rol oynamislardir. KöprülülerDevri olarak bilinen bu dönemde geçici de olsa bir istikrar saglanmisve Osmanlilar son fetihlerini bu devirde gerçeklestirebilmislerdir.Köprülü Mehmet Pasa, içerde sükûneti sagladigi gibi, Venediklilerineline geçmis olan Bozcaada ve Limni'yi geri alip, Çanakkale Bogazi'niablukadan kurtardi. Köprülü Mehmet Pasa öldügünde, padisah yine genisyetkilerle oglu Köprülü Fazil Ahmet Pasa'yi sadarete getirdi(1661).Erdel islerine karisan Avusturya'ya karsi baslatilan savasta FazilAhmet Pasa, Uyvar'i fethetti. Avusturya yapilan anlasmayla, Erdel ileUyvar ve Neograt kalelerinin Osmanli hâkimiyetinde oldugunu kabul etti.Uzun süredir kusatilan, Venedik'in elindeki Girit, Kandiye Kalesi'nindüsmesiyle Osmanli hâkimiyetine girdi(1669). Lehistan'a yapilan sefersonucunda Podolya da Osmanli topraklarina katildi (1676).

Büyük basarilara imza atan Fazil Ahmet Pasa'nin genç yasta ölmesiüzerine, IV. Mehmet, Köprülü'nün damadi Kara Mustafa Pasa'yisadrazamliga getirdi(1676).

Kara Mustafa Pasa, Çehrin'i ele geçirdi (1678). Bu zaferden sonra,Ruslar, Dinyeper nehrinin saginda kalan topraklari Osmanlilara birakmakzorunda kaldiklari ilk anlasmayi Türklerle yapmistir (1681). Zaferlerindevami getirerek Osmanli'yi yeniden Avrupa'daki en genis sinirlaraulastirmak isteyen Kara Mustafa Pasa, Orta Macaristan'da, KatolikAvusturya'ya karsi isyan eden Protestan Macarlari himayesine aldi. ImreTököli Osmanlilar tarafindan Orta Macaristan krali olarak tanindi.Mustafa Pasa, büyük bir orduyla Viyana'ya sefer düzenledi. Kanuni'ninele geçiremedigi Avusturya'nin merkezi Viyana'ya karsi baslatilan buikinci sefer boyunca Osmanlilar hiçbir direnmeyle karsilasmadilar.1683'te kusatma basladiginda, Avusturya imparatoru çoktan sehriterketmisti. Ancak kusatmanin uzun sürmesi, Lehistan ve Almanaskerlerinin, sehrin imdadina yetismesiyle neticelendi. Iki atesarasinda sikisan Kara Mustafa Pasa, büyük bir bozguna ugradi. (12 Eylül1683). Osmanlilar Belgrat'a kadar geri çekilmek zorunda kaldi. Viyanabozgunu, sadrazamin Belgrat'ta hayatina mal olmustu. Osmanli devletinekarsi Avusturya, Lehistan, Malta, Venedik ve son olarak Ruslarinkatildigi(1696) büyük bir ittifak olusturuldu. Osmanlilar dört cephedebu ittifaka karsi mücadele verdigi sirada, içte de huzursuzlukartmaktaydi. IV. Mehmet tahttan indirilmesiyle yerine II. Süleyman(1687-1691) , II.Ahmet (1691-1695) devirlerinde huzursuzluk devam etti.Bu dönemde yine bir Köprülüzade olan Fazil Mustafa Pasa, ordu vemaliyeyi düzene koymaya yönelik basarili icraatlerde bulunmus ise deayni aileden Hüseyin ve Nu'man Pasalar, sadaret makaminda basarisaglayamamislardi.

I. Mustafa (1695-1703), Viyana bozgunu ve ardindan gelen toprakkayiplarini önlemek amaciyla üç kez Avusturya'ya sefer düzenledi, ilkiki seferde kismen basari saglandiysa da son seferde Osmanli ordusuZenta denilen yerde bozguna ugradi. Bunun üzerine Ingiltere'nin arayagirmesiyle Osmanlilar, ittifak güçleriyle Karlofça Antlasmasi'niimzalamak zorunda kaldi (26 Ocak 1699). 25 yil için geçerli olacak buanlasma sonunda, Avusturya'ya Macaristan'in büyük bir bölümü ve Erdel,Venediklilere Dalmaçya kiyilari ve Mora, Lehistan'a ise Podolya veUkrayna birakiliyordu. Rusya ile yapilan üç yillik ayri bir anlasma ilede Azak Kalesi Ruslara terk ediliyor ve onlarin Istanbul'da daimî birelçi bulundurmalari kabul ediliyordu. Karlofça Antlasmasi, Osmanlilarintoprak kaybiyla neticelen simdiye kadar imzaladiklari en agir anlasmaidi.

I.Edirne Vakasi adi verilen bir ayaklanma ile Osmanli tahtina III.Ahmet geçirildi (1703-1730). Rusya bu dönemde hem Dogu Avrupa hem deKaradeniz istikametinde topraklarini genisletme gayesini gütmekteydi.Poltova yenilgisinden sonra Osmanlilara siginan Isveç Krali XII. Sarl,iki ülke arasinda yeniden bir savasin baslamasi için bir vesile oldu.Bu savas ile Osmanlilar, Karlofça Antlasmasi, Osmanlilarin toprakkaybiyla neticelen simdiye kadar imzaladiklari en agir anlasma idi.

I.Edirne Vakasi adi verilen bir ayaklanma ile Osmanli tahtina III.Ahmet geçirildi (1703-1730). Rusya bu dönemde hem Dogu Avrupa hem deKaradeniz istikametinde topraklarini genisletme gayesini gütmekteydi.Poltova yenilgisinden sonra Osmanlilara siginan Isveç Krali XII. Sarl,iki ülke arasinda yeniden bir savasin baslamasi için bir vesile oldu.Bu savas ile Osmanlilar, Karlofça'da kaybettikleri topraklari tekrarkazanma firsatini bulacakti. Nitekim Prut'ta sikistirilan Ruslar(1711), anlasma yaparak, Azak'i terk etmek zorunda kaldilar. Karadag'daisyan çikartan Venedik'e karsi açilan savaslarda ise isgal altindakiMora kurtarildi. (1715). Bu basarilar üzerine, siranin kendisinegeldigini düsünerek harekete geçen Avusturya, Osmanlilari yenilgiyeugrattilar.

Temesvar ve Belgrat düstü. Osmanlilar Pasarofça Antlasmasiniimzalayarak (1718), Temesvar ve Belgrad ile birlikte Küçük Eflâk veKuzey Sirbistan'i Avusturya'ya birakti. Dalmaçya kiyilarindaki bazikalelerin Venedik'e terki mukabilinde Mora muhafaza edildi.Osmanlilardin Balkanlar ve Orta Avrupa seferleri için staratejik birmevkiide olan Belgrat'in düsmesi, agir sonuçlar dogurmustur. Avusturya,Belgrat'tan Balkan içlerine sarkmakta daha basarili olacaktir.

Lâle Devri: Pasarofça Antlasmasi neticesinde ortaya çikan barisi iyikullanmak isteyen Osmanlilar, artik Avrupa karsisinda savunma durumundakalacagini anladigindan, Balkanlardaki sinir kalelerini tahkim etme,bölge halkini yaninda tutmak için vergileri azaltma siyaseti uygulamayaagirlik vermekteydi. Damat Ibrahim Pasa, Osmanlilara üstünlük kurmusolan Avrupa'yi her yönüyle tanimak için Avrupa baskentlerine elçilergöndertti. 1718-1730 yillari arasindaki bu dönem, sanatta lâlemotifinin islenmesi sebebiyle "Lâle Devri" adiyla anilmaktadir. Budönemde matbaa açilmasi, çini ve kumas fabrikasi kurulmasi gibi bazimüspet yenilikler yapilmissa da, III. Ahmet ve saray çevresinin sasalieglenceleri ve harcamalari huzursuzlugu artirmaktaydi. Damat IbrahimPasa'nin, Iran'a karsi baslatilan savasta (1722) kesin netice alamamasive uzayan savas esnasinda Tebriz'in sadrazamin gizli emriyle Iran'aterk edildigi haberi, muhalefetin harekete geçmesine yetti.

Patrona Halil Ayaklanmasi'nin patlak vermesiyle bu dönem sona eriyordu.Damat Ibrahim Pasa ve yakinlariyla Sultan III. Ahmet asiler tarafindankatledildiler (1730)Bu olayin ardindan III. Ahmet'in yegeni I.Mustafahükümdarliga getirildi. (1730-1754). Kafkaslardaki sinir olaylarinibahane eden Rusya, Kirim Tatarlarina karsi büyük bir saldiri baslatti.Azak ve Bahçesaray Ruslarin eline geçti (1739). Fransa'nin datesvikiyle Osmanlilar, Rusya'ya karsi savas ilân etti. Rusya'ninyaninda savasa katilan Avusturya da, Eflâk ve Bogdan'a girmisti.Osmanlilar iki cephede de büyük basarilar kazandilar. Prusya, Fransa veIsveç'in Osmanlilara yakinlasmasi, Osmanlilar karsisinda ummadiklaribir yenilgi tadan Rusya ve Avusturya'yi baris yapmaya zorladi. Bu savassirasinda tekrar Osmanlilarin eline geçen Belgrat'ta bir anlasmaimzalandi (18 Eylül 1739). Belgrat Anlasmasiyla, Avusturya, Pasarofçabarisiyla elde ettikleri tüm topraklardan geri çekildiler. Ruslar daAzak'i terkederek bölgedeki kiyi ve deniz ticaretinin Osmanligemileriyle yapilmasini kabul etti. Bu anlasma geçici de olsaOsmanlilarin toparlanmasini saglamistir. Savasta Türklerin tarafinitutan Fransa'yla, Kanuni döneminde taninan imtiyazlari genisleten vesüre tahdidi koymayan yeni bir kapitülâsyon antlasmasi imzalanmistir(1740). Damat Ibrahim Pasa zamaninda baslayan Iran savaslari LâleDevri'nden sonra da devam etmekteydi. Ruslar, çöküs dönemine girenSafavilerin elindeki Azerbaycan ve Dagistan'i isgal etmislerdi.

Sirvan halkinin talebi üzerine Osmanlilar duruma müdahale etmis, ikiülke arasinda çikabilecek savas Fransa'nin araya girmesiyle önlenmisti.Rusya'nin kuzeydeki isgaline karsin Osmanlilar da Güney Azerbaycan'itopraklarina kattilar. Sah Tahmasp 1732'de Osmanlilar ile baris yapti.Bu durumu kabullenemeyen Afsar Nadir Bey, Sah Tahmasp'i devirerek kendihâkimiyetini ilan etti (1736). Osmanlilar bazi topraklari Nadir Han'abirakmaya razi oldu. Her iki taraf için de yipratici olan bu uzunsavaslar, Kasr-i Sirin antlasmasiyla çizilen sinirlarin aynen kabuledildigi 1746 anlasmasiyla son bulmustur.

I.Mahmut döneminde, basarili savaslarin yani sira, ordu içinde de yenidüzenlemelere gidilmistir. Aslen Fransiz olup Osmanli hizmetine girerekbeylerbeyi olan Ahmet Pasa, Humbaraci Ocagi'ni kurarak (1734), batisavas tekniklerini burada hayata geçirmis idi. I.Mahmut'un üvey kardesiIII.Osman'in (1754-1757) yerine geçen, amcaoglu III. Mustafa(1757-1773) zamaninda da ordu içerisinde bazi islahatlar devamettirilmistir. Nitekim onun döneminde Tophane islah edilerek yeni vegüçlü toplar dökülmüs, donanma yenilenmistir. Ancak, Rusya ile baslayanharpler bu yeniliklerin yeterli olmadigini gösterecektir.