|
||
| Alp Er Tunga Destanı... Destan Hakkında Kısa Bilgi: Yaradılış Destanından sonra bilinen ilk büyük ve millî Türk Destanı AlpEr Tunga Destanıdır. Fakat bu destanın, hattâ özeti hakkında dahî kesinbilgiler edinilmiş değildir; çok eski çağlarda ve Türk Boylan arasındaböyle bir destanın söylenmiş olduğu, bilinmeyen sebeplerden, belki debu destanlardan sonra çekirdeklenmeye başlayan ve daha etkili birşekilde Türk Boylarını coşturan destanlar, özellikle Oğuz KağanDestanının etkisiyle unutulmağa başlamış olabileceği varsayımını kabuletmek zorundayız, Alp Er Tunga Destanı hakkındaki bilgilerin en önemli kaynağı Divan-ıLugat-it Türk'tür. Milâttan sonra on birinci yüzyılda Kâşgarlı Mahmuttarafından yazılan bu eserde, Destanın, büyük bir ihtimâlle sonkısımlarına ait bir ağıt (sagu) yazılı olarak verilmektedir. Bu Türk Beğlerinde atı belgülük Tunga Alp Er idi katı belgülük Bedük bilgi birle öküş erdemi Biliglig ukuşlug budun ködremi Tacikler ayur ânı Afrasyab Bu Afrasyap tutdı iller talab Bugünkü Türkçemizle: "Alp Er Tunga, Türk Beyleri içinde adı vekutsallığı bilinen ve tanınan bir yiğit idi; geniş bilgisinin yanındasayılamayacak kadar çok erdemi vardı: bilgiliydi, anlayışlıydı,meziyetleri çoktu. İranlılar ona, Afrasyab adını vermişlerdi. Afrasyabdünyaya hükmetti" anlamına gelen bu ağıttan, Alp Er Tunga'nın,İranlılar arasında da çok iyi bilindiği anlaşılmaktadır. Nitekim, İranDestanı olan Şehnâme'nin yazan Firdevsî de, destanının büyük birkısmında Afrasyab'ın kahramanlıklarından söz etmek zorunda kalmıştır.Başka bir milletin kahramanından, kendi destanlarında söz edilebilmesiiçin o kahramanların gerçekten çok büyük değer taşımalarıgerekmektedir. Alp Er Tunga'da bu değerler fazlasıyla vardır.Şehnâme'ye göre, önce Turan ülkesinin şehzadesi sonra da hakanı olarakadı geçen Alp Er Tunga Îran-Turan savaşlarının çok ünlü Turankahramanıdır. Babasının öğüdünü tutmuş ve o zaman güçlü bir ülke olanİran'a savaş açmıştır. Selvi gibi uzun boylu, kollan ve göğsü aslana eşgüçte ve fil kadar güçlü bir yiğitti, İranlıları yendi. İranhükümdarını esir aldı. İran ülkesinde bir çok padişahlıklar bulunuyordu. Bunlardan biri deKabil Padişahlığı idi ve başında da Zal adlı biri vardı. Kabil PadişahıZal, Alp Er Tunga'nın elinde esir olan İran Hükümdarını kurtarmak içinTuran ülkesine yürüdü. Alp Er Tunga'yı yendi ama hükümdarınıkurtaramadı. Zaman geçti. İran ülkesine hükümdar olan Zev de öldü. Bunufırsat bilen Alp Er Tunga iran'a bir daha savaş açtı . O zamana kadarZal da yaşlanmışta. Kendi yerine, Alp Er Tunga'ya karşı oğlu Rüstem'iyolladı. 'Halen Anadolu'da Zaloğlu Rüstem adıyla meşhur olan halkkitaplarında Zaloğlu Rüstem ile Arap Üzengi cengi diye hikâyelerianlatılan bu ünlü İran kahramanı ile Alp Er Tunga arasında sayısızsavaşlar oldu. Savaşların çoğunu Rüstem kazandı bir kısmını Alp ErTunga kazandı. (Şehnâme İran destanı olduğu için bunu olağan saymakgerekir.) Bu savaşlar sürüp giderken, İran'ın, hükümdarı bulunan Keykâvus, oğluSiyavuş'u ve Zaloğlu Rüstem'i gücendirmişti. Gücenmenin sonucu olarakşehzade Siyavüş kaçıp Alp Er Tunga'ya sığındı. Orada uzun zaman kaldı,hattâ Türk yiğitlerinden birinin kızıyla evlendi, Keyhüsrev adında dabir oğlu oldu. Keyhüsrev büyüyünce, iranlılar onu kaçırıp hükümdar yaptılar. KeyhüsrevZaloğlu Rüstem'i hoş tutup, gönlünü aldı ve Alp Er Tunga'nın üzerinegönderdi. Yine bir çok savaşlar oldu. Çoğunda Alp Er Tunga yenildi. Veen sonunda Alp Er Tunga iyice yoruldu, ordusu dağıldı, askeri kalmadı.Tek başına dağlara çekildi. Orada, bir mağarada tek başına yaşadı.Fakat günün birinde izini keşfedip yerini buldular. Alp Er Tunga suyaatlayıp kurtulmak istedi; fakat daha önce davranan Iran askerleriyetişip saldırdılar. Yiğitçe doğuştu ama ihtiyardı, yorgundu, tekbaşınaydı. Öldürdüler. Daha önce de belirttiğimiz gibi, çok şuurlu bir Iran milliyetçisi olanFirdevsî'nin Zal Oğlu Rüstem'i ve diğer İran asker ve hükümdarlarınıüstün görmesi, savaşların çoğunda Alp Er Tunga'yı yenik durumlaradüşürmesi olağan karşılanmalıdır. Alp Er Tunga'mn çok büyük bir yiğit,üstün değerlere sahip bir Hakan olduğunu anlamak için bir IranDestanında ne kadar değerli bir yer kapladığı düşünülmelidir. Firdevsî,kendi milletinin kahramanlarını değerlendirebilmek için ancak bir TürkHakanını ölçü olarak aldıysa bu bile, Alp Er Tunga'mn nasıl bir destanyiğidi olduğunu gösterir. Gerçi Iran ve Turan savaşlarının önde gelenbir yiğidi olarak Alp Er Tunga gerçek kişiliğe de sahiptir;Firdevsî'nin Alp Er Tunga'yı seçişinde bu gerçek payı da muhakkakvardır ama aslında Alp Er Tunga, destanlara has kişiliği ileFirdevsî'yi etkisi altına almıştır. Prof. Zeki Velidî Togan'a göre M.Ö. dördüncü yüzyıla kadar yaşamış olanve M.Ö. yedinci yüzyılda OrtaTiyanşan çevresinin en güçlü devletiolarak gelişmiş bulunan, Hunlardan önceki büyük Türk Devleti Şu veyaSaka adını taşımaktadır. Bu Türk imparatorluğu, birçok kavimlerüzerinde egemenlik kurmuş olup Güney Rusya'yı da içine almak üzere DoğuAvrupaya kadar yayılmıştır. Bir kısım tarihçiler Doğu Avrupabölümündeki sakalara İskit, Orta Asya ve Azerbaycan çevresindekilereSaka adını vermektedir. M.Ö. yedinci yüzyılda en güçlü ve en parlakdevrini yaşamış olan bu Türk İmparatorluğunun Hakanı ise alp ErTunga'dır. Divan-ı Lugat-it Türk'te, Alp Er Tunga için söylenen ağıtlardan (Sagu) bazı parçalar kaydedilmiştir. Bu parçalar, o günkü ve bugünkü Türkçe söyleyişle aşağıya alınmıştır: Alp Er Tunga öldi mü? Isız ajun kaldı mu? Ödlek öçin aldı mu? Emdi yürek yırtılur. Ödlek yarağ közetti Oğrun tuzağ uzattı Begler begin azıttı Kaçsa kah kurtulur? Begler atın urgurup Kadgu anı turgurup Mengzi yüzi sargarup . Korkum angar türtülür. Uluşıp eren börleyü Yırtıp yaka urlayu Sıkrıp üni yırlayu Sığtap közi örtülür. Könglüm için ötedi . Yitmiş yaşıg kartadı Kiçmiş ödig irtedi Tün kün kiçip irtelür Alp Er Tunga öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek öcünü aldı mı? Şimdi yürek yırtılır. Feleğin silahı hazır Gizli tuzak kurdurur Beyler beyini vurdurur Kaçsa nasıl kurtulur? Beyler atlarını yorup Kaygıdan çaresiz durup Beti benzi sararıp Sarı safrana döndüler. Erler kurt gibi hıçkırdı Yaka bağır yırtıp durdu Acı ağıtlar çığırdı Yaş akar gözler kurur. Gönlüm içinden yandı. Geçmiş zamanı andı. Geçen günler nerdedir? |
||