|
||
| Musa Carullah Birgiyev (1875 - 1945) 1875 yılında Rusya'nın Rostov - Na_Don şehrinde doğdu. Babası YârullahEfendi, annesi Habibullah Efendi'nin kızı Fatıma Hanım'dır. İlk öğrenimini annesi Fatıma Hanım'dan aldı. 11 yaşında Rostov RusTeknik Devlet Lisesi'ne girdi. Yükseköğrenimini bu liseyi bitirdiktensonra Buhara'da yaptı. Buhara'da Farsça, Arapça ve İslâm ilimleriniöğrendi. İkram Efendi ve İvaz Efendi'den fıkıh ve felsefe; ŞerifEfendi'den matematik ve astronomi dersleri aldı. Öklid, Pisagor,Arşimed, Eflâtun, Aristo, Descartes, Bacon ve fikirlerini öğrendi.Hocaları için matematik alanındaki bazı eserleri Rusçadan Türkçeyeçevirdi. Buhara'da din ilimleri yanında felsefe, matematik ve astronomialanlarında da derinleşen Bigiyev, tahsilini ilerletmek üzereİstanbul'a geldi. Burada önce Mühendislik Mektebi'ne kaydoldu. Ancak;yakınlarının ve hocalarının tavsiyesiyle tekrar İslâmî ilimlereyöneldi. İstanbul'dan aynı amaçla Mısır'a geçti. Kahire El-EzherÜniversitesi'ne kaydoldu. Bir süre sonra bu okuldan da ayrılarak, özelaraştırma ve çalışmalar yaptı. Muhammed Abduh'un derslerine devam etti.Mısır Milli Kütüphanesi'nde Kur'an tarihi üzerine araştırmalar yaptı. Mısır'dan Hicaz'a geçti. Mekke ve Medine'de iki yıl dinî araştırmalaryaptıktan sonra Hindistan'a intikal etti. Hintli alimlerle görüşalışverişinde bulundu. Diyubent İslâm Üniversitesi'nde altı ay süreyleilmî çalışmalar yaptı. Hindistan'dan tekrar Kahire'ye dönen Bigiyev; üç yıl burada kaldıktansonra önce Beyrut'a, oradan Şam'a gitti. Onbir yıl süren buseyahatlerden sonra 1904 yılında doğduğu topraklar olan Kazan'a döndü.Bigiyev, bu seyahatları şu sözleriyle değerlendirir: "-Büyük ümitlerle İslâm âlemini gezdim. Buhara, Türkiye, Mısır, Hicaz,Hint ve Şam diyarlarında dolaştım. Dinî medreselerin her birini gördüm.Fakat vatanıma maalesef akıbet-i tam kanaatle değil, temam-ı hayretledöndüm." 1904 yılında Arapça, Farsça ve İslâmî ilimleri öğrenmiş olarak doğduğutopraklara dönen Musa Carullah Bigiyev, burada "Tarih-ü'l-Kur'anve'l-Mesahif" adlı eserini yazdı. 1905 yılında Kahire'de tanıştığı İbrahim Şevket Kemal Efendi'nin kızkardeşi Esma Aliyye Hanım ile evlendi. Bigiyev, ilim tahsiline doymayan bir kişi idi. Nitekim sekiz çocuksahibi olduğu bu mutlu evlilikten sonra da eşini ve çocuklarınıannesine bırakarak Petersburg Rus Hukuk Fakültesi'ne kaydoldu. Birtaraftan Hukuk tahsili yaparken, diğer yandan özel çalışmalarıylaArapça ve İslâmî bilgilerini artırmaya devam etti. Rusya'da Rus-Japon Harbi'nden sonra 1905 yılında patlak veren ihtilal,Musa Carullah'ın hayatında bir dönüm noktası oldu. Zira bu ihtilalüzerine Rusya'nın otokratik devlet yapısı meşruti monarşiye dönüşmüş veRus halkıyla beraber Rusya dahilindeki Türklere de bazı siyasi-dinihürriyetler verileceği ümidi doğmuştur. Kazan Türkleri, Musa Carullah ve emsali din ve fikir adamlarının öncülüğünde kapsamlı bir faaliyet başlatmışlardır. Bigiyev, bu amaçla 1906 yılında Ülfet Gazetesi'ni çıkarır. Bu gazetedeve diğer yayın organlarında yazdığı fikri yazılarla Kazan Türklerininfikri uyanış dönemini başlatır. Bu dönemde gerçekleştirilen beş büyükkurultayın öncülüğünü yapar. 1906 yılında yapılan Nijni Novogorot Müslüman Kurultayı'nda başkâtiplikyapar ve bu kurultayın zabıtlarını "Islahat Esasları" adıyla yayınlar.Aynı yıl içinde gerçekleştirilen 3. kurultayda, kurulmasına kararverilen siyasî partinin yönetiminde yer alır. Bu faaliyetler RusÇarlığı'nı rahatsız eder. Ülfet Gazetesi kapatılır ve baskı dönemitekrar başlar. Artık, Musa Carullah'ın "Sürgün dönemi" başlamıştır. Japonya'dan,Hindistan, Mısır ve Almanya'ya sayısız seyahatler yaparakaraştırmalarına devam eder.. Bigiyev, bu çalışmaları sonunda 120 eser yazar. Bunların çoğuimkânsızlıklar içinde yayınlanır.Eserlerinde Kur'an ve Sünnettemelinden kopmayan "ictihad" derecesinde yenilikçi fikirler öne sürer.Bu yönü ile hem "selefçi", hem "yenilikçi" bir görüntü sergileyen bubüyük fikir ve aksiyon adamı, 1949 yılında 75 yaşında iken Kahire'devefat etti. |
||