|
||
| Toprak, insana hayatının iki temeli olan ekmek ve sudan başka gereklibir maddeyi daha, tuzu da sağlar. Bu maddenin öteden beri beslenmedeönemli bir yer tuttuğunu ve uzun zaman tuzdan yoksun kalmanınorganizmada ne gibi düzensizliklere yol açtığını biliyoruz. Tuzun,yalnız beslenmede değil toplumsal hayatta da büyük rol oynadığınıgösteren olaylar çoktur. Sözgelişi Fransızca�daki Salaire,İngilizce�deki Salary kelimesini bir göz önüne alalım: Bu kelime Romalejyonerlerinin ücretlerinin bir kısmını tuz (sel) olarak almalarındangelmektedir. Bu madde gerçekten birçok ülkede para yerine geçiyordu veen uzak çağlardan beri devletin tekelinde olup birçok yerlerde 'tuzvergileri' konmuştu. Tuz, bazen buharlaştırma yoluyla deniz suyundanbazen tuz kayalarından çıkartılır. XIX. yüzyıla kadar tuz, mutfaklarda ya da et ve balık tuzlama işindekullanılırdı. Ama Leblanc'ın sodyum karbonatı hammadde olarakkullanmaya başlaması üzerine, yeni doğmakta olan kimya sanayinin temelmaddesi haline geldi. Kimya sanayii böylece Leblanc yönteminin gerektirdiği ikinci elemanı,yani sülfürik asidi de imal etmeye koyuldu. Bu madde Arap simyacılarıtarafından bulunmuştu ve Fransa'da Devrim sırasında biliniyordu. Ancakkullanıldığı yerler sınırlıydı. Kemirici bir madde olduğundan, yalnızboyacılıkta yararlanılan bazı maddelerin hazırlanmasında, altın vegümüşü arıtmada, bazen de organik kalıntıları yok etmektekullanılmaktaydı. Belli sanayi dallarında kullanılan sülfürik asit içikurşunla kaplanmış odalarda imal edilirdi. Bu odalarda kükürdü yakarlarve elde edilen kükürtlü anidriti sudan geçirerek sülfürik asit eldeederlerdi. Bu imal şekli uzun süre İngilizlerin sırrı olarak kaldı. Ama şiddetleihtiyaç duyulan bu madde elbetteki günün birinde öteki ülkelere desızacaktı. Halk dilinde zaçyağı diye bilinen bu maddeyi imal eden ilkfabrika 1766'da Rouen'de kuruldu. Kullanma yerleri gittikçe artıyordu.Demire dökerek balonlar için gereken hidrojeni elde ediyorlar ve kibritimalinde kullanıyorlardı. Derken imparatorluk döneminin ablukası gelipçatınca, Sicilya'dan gelen bir ithal malı olması nedeniyle görülmemişbir fiyat yükselişi oldu. Bunun üzerine, kükürdün yerini tutabilecekbaşka bir madde bulma zorunluluğu başgösterdi. 1810'da Peregrine Phillips adlı bir İngiliz, kükürtlü anidriti,İspanya'dan getirilen ve tabii demir sülfüründen başka bir şey olmayanpiriti platinde ısıtmak yoluyla elde etti. Pirit bol bir hammaddeydi;kurşun odalar da artık yeterince geliştirilmiş olduğundan, 1838'denbaşlayarak bütün sodyum karbonat ve süper fosfotlar taleplerikarşılayacak miktarda sülfürik asit imal edilmeye başlandı. Kaldı ki, bu maddeyi arayanlar yalnız Leblanc yöntemiyle sodyumkarbonat ve suni gübre imalcileri ya da boyacılar ve değerli madenleriişleyenler değillerdi. Güçlü ve ucuz bir kimyasal etken olduğundansayısı gittikçe artan alanlarda bir reaksiyon etkeni olarak daaranmaktaydı. Henüz emekleme döneminde bulunan organik kimyada bilebelli başlı rol oynamaya başlamıştı. Şeker, eritilmiş domuz yağı, alkol, üre gibi organik maddelerin esrarlıbir "hayat gücüne" sahip oklukları sanıldığından bunlar organik olmayanmaddelerden ayrı tutulmaktaydılar. Bununla birlikte, kimyacılar bumaddeleri de her türlü analize tabi tutmaktan geri kalmadılar. Genç birFransız kimyacısı "Recherches chimiques sur leş corps gras" "YağlıMaddeler Üzerinde Araştırmalar" adlı eserinde (1823) hayvansal vebitkisel yağların, yağlı asitlerle gliserin bileşiminden meydana gelenkimyasal maddeler olduklarını kanıtladı. Eugene Chevreuil (1786-1889) adlı bu genç kimyacı Charlemagne Lisesindekimya öğretmeniydi ve Vauquelin'in yönetimindeki kimyasal maddelerfabrikasında çalışmaktaydı. 1823'te eserinin yayınlanması üzerineprofesör olarak Gobelins Fabrikasına atandı ve orada yeteneklerininürünlerini verme imkânlarını buldu. Yağlı asiti bir bazın üzerine uygulayarak sabun elde ediliyordu.Böylece bilimsel bir temel kazanan sabun sanayii, randımanını olduğukadar ürünlerinin niteliğini ve çeşitlerini de artırdı. Baz olarakpotası alındığında yumuşak, sodyumu alındığında sert sabun eldeediliyordu. İşte bundan sonradır ki, tuvalet sabunları ev ya da sanayisabunları gibi özel kullanışlı sabunlar imal edilmeye başlandı. Bu çalışmaların ikinci önemli sonucu mumların kalıplanmasındaasitstearikin kullanılabilmesi oldu. Bu işi gerçekleştirme hevesinekapılan bilgin Paris'te bir fabrika açtı. Herkes, beyaz ve saydam birışık veren o hem süslü, hem ucuz mumlan kapışmaya başladı. Gariptir;tatsız bir konu olarak kabul edilen kimya bilimi insanları doyurmaişinden sonra öteki alanlara da elini uzatacak kadar yararlı bir bilimdalı haline gelmeye başlamıştı. Ya fotoğrafı? Onu insanlara armağan eden de kimya bilimi olmadı mı? Buteknik objektifine kadar her şeyini kimya bilimine borçludur. Önce herişe elverişli adi camı gerçekleştirmiş, bundan sonra kullandığımaddelerin bileşimlerini ve oranlarını değiştirmek yoluyla çeşitliniteliklerde camlar meydana getirmiştir. Fotoğraf objektifleri,astronomik dürbünler, gözlükler, mikroskoplar, spektroskoplar, jeodezikve topografik camlar gibi cam ve şişeden çok farklı niteliklerde vekullanışta gereçler yaratmıştı. Bunların yaratıcıları modern optik camların bulucusu İsviçreliPierre-Louis Guinand (1748-1824), Alman Cari Zeiss (1816-1888) veErnest Abbe (1846-1907) oldular. Bunlardan birincisinin torunlarıParis'te optik araçlar fabrikası kurdu, ikincisi de bilimsel kaliteyive üretimi geliştirdi. |
||