|
||
| Dünya üzerinde bir yeri veya bir noktayı saptamağa yarayan dereceli ölçüler. Dünya, iki ucundan, yani kutuplardan hafifçe basık bir kürebiçimin*dedir. Bu küre üzerindeki herhangi bir yerin konumunubelirlemek için, kürenin paralel ve meridyen denilen çemberlerle hayalîolarak bölünmesi düşünüldü: bu çemberlerin kesişme noktaları yertayininde büyük rol oynar. PARALELLER VE ENLEM Ekvator Dünya'yı, Güney Yarımküre ve Kuzey Yarımküre olmak üzere ikieşit bölüme ayıran hayalî bir dairedir. Paraleller, ekvator düzlemine«paralel» dairelerdir. Paralel dairelerin birbirine uzaklığı 111kilometre*dir, uzunlukları ise, Dünya küre biçiminde olduğundan eşitdeğildir. Bu paralellerin en büyüğü olan ekvatorun uzunluğu 40076kilometredir, kutuplarda ise paraleller sıfıra indirgenmiş birernoktadır. Kuzeye doğru 90, güneye doğru 90 paralel vardır. Bunlarekvatorda sıfır ve kutuplarda 90 derece olmak üzere enlemi ölçmeğeyarar. Örneğin 42 derece kuzey enleminde bulunan Sinop ekvator ileKuzey Kutbu arasında aşağı yukarı yarı yoldadır. MERİDYENLER VE BOYLAM Kutuplardan geçen daireler ise me*ridyenleri meydana getirir. Bunlarınuzunluğu değişmez ve ekvator çevresiyle hemen hemen eşittir.Aralarındaki uzaklık ekvatorda ve kutuplar yakınında farklıdır. Meridyenler, boylamı ölçmeğe yarar. Bunun için, İngiltere'de, ünlügözlemevinin bulunduğu Greenwich'ten geçen meridyen başlangıçalınmıştır. Greenwich meridyeni üzerin*de boylam sıfır derecedir. Ötekimeridyenlere de batıya doğru 0'dan 180'e ve doğuya doğru da gene 0'dan180'e kadar numara verilmiştir. BİR NOKTAYI İŞARETLEMEK Okyanusun ortasında bulunan bir gemici hangi noktada bulunduğunuanlamak için bir yer belirlemesi yapar. Bir sekstant yardımıyla,öğleyin, Güneş'in ufuk üzerindeki yüksekliğini ölçmekle bulunduğuenlemi saptayabilir. Boylamı bulmak içinse gene öğleyin, esas olarakmeridyen saatine göre ayarlanmış bir kronometreye bakar. Bir saatlikfark 15 derece anlamına gelir. Sözgelimi eğer hesap*lar 40 derece kuzeyenlemi ve 20 derece doğu boylamı gösteriyorsa, gemici AtlasOkyanusu'nda Portekiz açıklarında, kıyıdan 900 kilometre kadar uzaktabulunduğunu öğrenmiş olur. Bugün bu çok eski teknik, yerini gittikçe daha yaygın olarak radyoelektrik ölçü yöntemlerine bırakmaktadır. |
||