Abderalı Demokritos

[boxcigar]

Doğum ve ölüm tarihleri belli olmamakla birlikte, Zenon'dan 30 yılsonra doğduğu sanılmaktadır. Çok gezmiş, Babil'e ve matematik öğrenmeküzere Mısır'a gitmiş ve orada 5 yıl kalmıştır. Hatta bu seyahatlerisırasında Hindistan'a kadar uzanmış olduğu sanılmaktadır. AncakDemokritos bir gezgin değil, bir bilgi arayıcısıdır.

Demokritos'a göre evren, doluluk ve boşluktan oluşmuştur. Dolu kısım,bölünemez küçük parçacıklar, yani atomlar tarafından doldurulmuştur;bunlar ölümsüz ve yalındırlar. Nitelikleri aynı ama biçimleri ayrıdır.Varlıklar, bu atomların bir araya gelmelerinden oluşmuşlardır ve birarada bulundukları sürece vardırlar; şayet bunları oluşturan atomlarbir nedenle dağılırsa yok olur giderler.

Evrende gözlemlenen değişim, atomların birleşmesi ve dağılmasındanibarettir. Atomcu kuram, özünde mekanist ve deterministtir, ama budönemde atomların nasıl hareket ettiklerine ilişkin güçlü biryaklaşımın eksikliği duyulmaktadır.

Demokritos, ruhu maddeden ayırmaz; ruhu oluşturan atomlar daha ince,daha hafif ve daha hareketlidir; hepsi o kadar. Bu tür ince atomlarınbirleşimine ruh dediği gibi akıl da der. Bunlar, evrenin her yerinedağılmıştır; öyleyse evren canlı ve akıllıdır. Ancak Tanrı yoktur;Anaksagoras'ın belirttiği anlamda bir nous da bulunmaz.

Hindistan'da da atomcu görüşlerle karşılaşılmaktadır; ancak tarihinisaptamak olanaksızdır. Eğer daha önce ise, Yunanlıların bundan haberdarolup olmadıkları düşünülebilir. Haberdar olmaları olanaksız değildir;çünkü Demokritos İran'da bulunduğu sıralarda doğrudan veya dolaylıolarak bu görüşleri öğrenmiş olabilir.

Gerek Yunan'da ve gerekse Hint'te birbirlerinden bağımsız olarakdüşünülmüş olması da mümkündür; ancak atomcu görüşün Doğu kökenliolduğuna ilişkin başka bulgular da vardır. Mesela Poseidonius (M.Ö. 1.yüzyıl) bu kuramı, bir Fenikeli olan Sidonlu Mochos'a, yine BybliosluFilon ise Beyrutlu Sanchuniaton'a atfetmektedir. Filon, bu adamınkitaplarını Yunanca'ya çevirmiştir.

Demokritos matematikle de ilgilenmiş ve "Bir Daire veya Bir KüreyeÇizilen Teğet", "Geometri Üzerine", "Sayılar Üzerine" (aynı adı taşıyanbir yapıtı daha vardır) ve "İrrasyoneller Üzerine" adını taşıyanyapıtlar vermiştir.

"Bir Daire veya Bir Küreye Çizilen Teğet" te, kürenin veya daireninteğetle ortak olan bir tek noktası bulunduğunu ve teğet birazoynatılacak olursa, bu defa daireyi ve küreyi iki noktada keseceğini veteğet olma özelliğini kaybedeceğini söyler.

"Geometri Üzerine" adlı yapıtın içeriğine ilişkin fazla bir bilgiyesahip değiliz. Ancak Chrysippus'a dayanarak Plutarkos'un yapmış olduğuşu aktarma gerçekten çok ilginçtir: "Demokritos, bir koninin, tabanınaparalel olan dairelerle kesilecek olursa, kesitlerin yüzeyine ilişkinneler söylenebileceğini sormuştur. Bunlar eşit midir? Yoksa değilmidir? Eğer eşit değillerse, o zaman koninin yüzeyi merdivenebenzeyecek, yani düzgün olmayacaktır. Eğer eşitlerse, o zaman da konibir silindir özelliğine sahip olacaktır. Bu son derece gariptir."

Bu yorum son derece ilginçtir; çünkü Demokritos, bu yorumunda, bircismin sonsuz sayıda kesitten oluştuğunu göstererek Archimedes'eyaklaşmıştır. Demokritos şunu sezmiştir: Eğer iki piramit, eşit tabanave eşit yüksekliğe sahipseler, tabana paralel olan düzlemler tarafındaneşit yüksekliklerden kesildiklerinde oluşan piramit kesitleribirbirlerine eşit olacaktır. Sonsuz sayıdaki kesitleri eşit olduğuiçin, iki piramidin hacimleri de eşittir.

Bu bir bakıma, Cavalier'in ortaya koyduğu, "İki hacimin, aynıyükseklikten alınan kesitleri, her konumda eşit iseler, bu iki hacimeşittir." ilkesine benzemektedir. Demokritos'un incelemiş olduğukonular, Eukleides'in Elementler'de incelemiş olduğu bazı konularlaparalellik göstermektedir.

"İrrasyonel Doğrular ve Hacimler" adlı yapıtı, konilere ilişkin yapmışolduğu çalışmaların sonucunda yazılmıştır. Burada irrasyonelleriincelemiş olması çok doğaldır. İçeriğinin ne olduğu bilinmese de,irrasyonel doğruların bölünemez olduğunu düşünmüş olabilir.

Konilerde karşılaşmış olduğu sürpriz karşısında, nasıl bir tavırtakınmış olduğu bilinmiyor. Acaba benimsemiş olduğu atom kuramıyla, busonucu nasıl uzlaştırmıştır? Çünkü atomun parçalanamaz olduğunu kabulederse, koni kesitlerinin merdiven biçiminde olduğunu da kabul etmekzorunda kalacağı açıktır.

Platon, Demokritos'tan hiç söz etmez, ama Aristoteles övgüler düzer.Archimedes ise, aynı taban ve aynı yüksekliğe sahip bir koni ile birsilindirin hacimleri arasında 1/3 oranının bulunduğunu keşfetmişolmasına büyük bir değer verir; ancak bunun kanıtını vermemiş olduğunuda ekler.

Demokritos'un "Gezegenler Üzerine" ve "Büyük Yıl" veya "Astronomi" adlıyapıtları ise astronomiyle ilgilidir. Yer'in, ortası delik, düz birdisk biçiminde olduğuna inanır. Gök küresini, kuzey ve güneygökküreleri olmak üzere iki yarım küreye böler ve güneydeki yıldızkümelerinin kuzeydekilerden farklı olduklarını söyler. Bu görüşleri,Yer'in düz olmasıyla nasıl uzlaştırabilmiştir? Bunu açıklamak güçtür;ancak bu yaklaşımı, kendisinin büyük ölçüde Babillilerin etkisi altındakaldığını göstermektedir.

Aynı zamanda iyi bir kozmologdur (yani evrenbilimcidir). Ona göre,evrende çok sayıda ve çeşitli büyüklüklerde dünyalar vardır. Bunlarbirbirlerinden farklı uzaklıklarda bulunurlar. Bazıları oluşmaktadır;bazıları oluşmuştur ve bazıları ise çökmektedir. Bunlardan bazılarıçarpışarak yok olurlar. Bazılarında su, bitki ve hayvan yoktur. Bizimbölgemizde ilk önce Yer oluşmuştur. Ay, yıldızların en altında bulunur;onu Güneş ve gözle görülebilen beş gezegen izler.